Die vorm en die voël

1. Breyten aan Meester Chen

Meester Chen, negentiende geslag van die Chen-familie,

Ek het jou gesien. Nie in Chenjiagou nie, ek was nooit daar nie, maar in 'n saal in Parys, jare gelede, toe jy die ou vorm gedoen het, die laojia yilu, voor tweehonderd mense wat asem opgehou het. Jy het dit seker tienduisend keer gedoen. Dit is die vorm wat jou oupa gedoen het en sy oupa, dieselfde bewegings in dieselfde volgorde, al vierhonderd jaar. En tog het dit gelyk asof jy dit daardie middag uitgedink het. Asof die beweging jou verras. Ek het gesit en kyk en gedink: hierdie man het 'n geheim wat ek nodig het en nie kan verstaan nie.

Ek is 'n digter. My hele lewe was 'n stryd teen die vorm. Ek het die sonnet gebreek en die rym en die sin, want vorm was vir my die tronk van die gedig, die ding wat 'n mens moet ontsnap om iets nuuts te sê. My taal is 'n bastertaal wat geen vierhonderd jaar het nie, en ek het geen negentiende geslag nie; ek is die eerste en die laaste van my soort, soos alle digters. Ek het uit die gebrek 'n deug gemaak. Ek het gesê: die gedig is 'n voël, en 'n voël doen nooit dieselfde vlug twee keer nie.

En toe sien ek jou, en jy doen dieselfde vlug vir die tienduisendste keer, en dit vlieg.

So hier is my vraag, en dit is 'n vriendelike een, maar ek wil stry: hoe herhaal 'n mens sonder om dood te gaan? Wanneer jy die vorm begin, weet jy presies wat kom. Die tweede beweging na die eerste, die derde na die tweede, tot die einde. Waar is die vryheid daarin? Ek het sewe jaar in 'n tronk gesit waar elke dag dieselfde was, en ek kan jou sê: herhaling is die vorm wat die dood aanneem wanneer hy nog nie kan kom nie. Ek het my lewe gered deur elke dag iets anders te skryf. Jy het joune gebou deur elke dag dieselfde te doen. Een van ons verstaan iets nie.

Ek verwag nie 'n lang antwoord nie. Ek het gehoor jy praat nie baie nie. Maar ek het ook gehoor dat wanneer jy iemand met een vinger aanraak, hulle 'n meter ver val. Doen dit met my. Ek sal die val opskryf.

Breyten
(eerste en laaste geslag van 'n bastertaal; staan nog skeef)

2. Meester Chen aan Breyten

Meneer Breyten,

Ek onthou die saal in Parys. Die vloer was glad. Ek het die hele vorm gedoen en gedink aan my voete, nie aan die tweehonderd mense nie. Jy sê dit het gelyk of die beweging my verras. Dit het. Elke keer. Dit is nie 'n geheim nie. Dit is net dat ek nog nie klaar is nie.

Jy sê: jy weet presies wat kom. Nee. Ek weet wat die volgende beweging heet. Ek weet nie wat my liggaam vandag gaan doen nie. Gister was my linkerheup styf. Vandag het dit gereën en my knieë praat. Môre is ek 'n dag ouer. Die vorm is dieselfde. Die man is nooit dieselfde nie. So ek het die vorm nog nooit twee keer gedoen nie. Ek het hom tienduisend keer vir die eerste keer gedoen. Jou voël doen ook nie dieselfde vlug twee keer nie, maar hy gebruik dieselfde vlerke. Dit is die vorm. Die vlerke.

Jy sê jy het die sonnet gebreek. Goed. Iemand moes dit seker doen. Maar sê my: het jy die vorm gebreek, of het jy net 'n ander vorm gemaak, joune, en hom elke dag gedoen? Ek dink jy het 'n vorm. Ek dink jy noem hom net nie so nie, want dan sou jy 'n negentiende geslag hê, en jy wil die eerste wees.

Nou die tronk. Ek gaan versigtig praat, want ek was nie daar nie. Ek het my eie jeug gehad, die Kulturele Rewolusie, toe die vorm verbied was en ons dit snags in die veld gedoen het, stil, sonder lig. Nie dieselfde nie. Maar ek weet dit: in die tronk was die herhaling hulle s'n. Hulle het gekies wat elke dag dieselfde is. Dit is dood, ja. In my vorm is die herhaling myne. Ek kies om terug te gaan na dieselfde plek, want ek het hom nog nie gevind nie. Die dood herhaal om jou te hou. Die oefening herhaal om jou te laat gaan. Van buite lyk dit dieselfde. Van binne is dit die verskil tussen 'n muur en 'n wortel.

Jy vra ek moet jou met een vinger laat val. Ek doen dit nie oor 'n brief nie. Maar ek gee jou dit: staan op, nou, voete skouerwyd, knieë los, en staan net. Tien minute. Moenie skryf nie. Dit gaan vervelig wees. Om minuut sewe gaan jou bene bewe. Dit is die vorm wat begin praat. Jy sê jy staan skeef. Ek weet. Almal staan skeef. Die vorm is net die pad om dit agter te kom.

Chen Xiaowang
(Chenjiagou; knieë wat praat as dit reën)

3. Breyten aan Meester Chen

Meester Chen,

Ek het gestaan. Tien minute, voete skouerwyd, knieë los, op die stoep met die see voor my. Jy het gelieg oor een ding: my bene het by minuut vyf begin bewe, nie sewe nie. Ek is ouer as wat jy dink. Maar jy het reg gehad oor die res. Dit was vervelig, en toe was dit nie meer nie, en toe het my linkerskouer vir my gesê hy dra al sestig jaar iets wat hy nie hoef te dra nie. Ek het dit nie geweet nie. Ek het 'n paar honderd gedigte oor daardie skouer geskryf en hom nooit gevra nie. Goed. Jy het my laat val sonder 'n vinger. Ek skryf dit op, soos belowe.

Die vlerke. Ja. Die voël doen nie dieselfde vlug twee keer nie, maar hy gebruik dieselfde vlerke. Ek gee dit vir jou, en dit is nie 'n klein ding om te gee nie, want ek het vyftig jaar gesê die teenoorgestelde. En jy is reg dat ek 'n vorm het. Ek staan elke oggend voor sewe op, ek skryf met dieselfde soort potlood in dieselfde soort boek, ek stap dieselfde pad om die eiland, en ek doen dit al so lank dat ek dit nie meer sien nie. Ek het dit net nooit 'n vorm genoem nie, want dan sou ek moes erken dat ek dit by iemand gekry het. By Van Wyk Louw, by die Zen-monnike, by my ma se manier om brood te knie. Die eerste geslag is net 'n man wat nie sy oupa wil ken nie. Jy het my gevang. Ek is dalk die negentiende geslag van iets sonder naam.

Maar nou stry ek, want jy het iets gesê wat ek nie kan laat lê nie. Jy sê die oefening herhaal om jou te laat gaan, en dat jy teruggaan na dieselfde plek omdat jy hom nog nie gevind het nie. Meester, wat is op daardie plek? Wat gebeur na die tienduisendste keer, wanneer jy hom vind? 'n Gedig wil klaar wees. Hy wil iewers aankom en stilstaan en gelees word. Dit is sy hele begeerte: om af te sluit. Jou vorm sluit nooit af nie. Hy begin weer by die eerste beweging. Ek wil weet of dit is omdat daar geen einde is nie, of omdat jy weier om aan te kom. Want dit is twee verskillende dinge, en net een van hulle is wysheid. Die ander een is 'n man wat bang is vir die laaste bladsy.

En die veld in die nag, sonder lig, toe die vorm verbode was. Dit is die gedig in die tronk. Ek ken daardie veld. Ek wil weet: was die vorm beter in die donker? Want my gedigte was. Hulle was nooit weer so goed as toe niemand hulle mog lees nie.

Breyten
(met 'n skouer wat nou praat, en 'n potlood wat nie weet wat om daarmee te doen nie)

4. Meester Chen aan Breyten

Meneer Breyten,

Minuut vyf. Goed. Dan is jou bene eerlik. Die meeste mense hou tot sewe uit omdat hulle vir my wil wys hulle kan. Jy het niemand gehad om vir te wys nie, net die see, en die see gee nie om nie. Dit is die beste manier om te staan.

Die skouer wat sestig jaar iets dra. Ja. Ek het dit gesien in Parys, van die verhoog af. Ek het niks gesê nie, want 'n mens sê nie vir 'n man se skouer wat hy self nog nie gehoor het nie. Nou het hy gepraat. Moenie hom nou regmaak nie. Luister eers 'n jaar. Die skouer het langer gepraat as jy.

Nou jou vraag. Wat is op die plek wat ek nog nie gevind het nie? Ek weet nie. Dit is hoekom ek teruggaan. As ek geweet het, sou ek nie hoef te gaan nie. Maar ek kan jou sê wat ek elke keer vind wanneer ek dink ek is daar: 'n kleiner fout. In die begin was my fout so groot soos my hele lyf. Ek het geval. Toe was dit my heup. Toe my elmboog. Nou is dit iets in die pols, so klein soos 'n rysbrokkie, en my pa het gesê sy oupa het aan dieselfde rysbrokkie gewerk toe hy dood is. Die plek is nie 'n plek nie. Dit is 'n rigting.

Jy sê 'n gedig wil klaar wees. Goed, dan is die gedig een beweging. Die vorm is nie een beweging nie. Elke beweging in die vorm sluit af. Die hand kom, die gewig sak, die asem gaan uit, klaar. En dan begin die volgende een. Jou gedig sluit ook af, en dan skryf jy môre weer een. Jy noem dit nie weier om aan te kom nie. Jy noem dit skryf. Ek noem myne oefen. Ons is albei bang vir die laaste bladsy, ek dink. Die verskil is dat ek dit erken en jy dit 'n vraag maak.

Die veld in die nag. Was die vorm beter? Nee. Hy was slegter. Ons kon nie sien of ons voete reg staan nie. Ons het bewegings verkeerd geleer wat my ooms jare gevat het om reg te maak. Maar ons het hom gedoen. Dit was die enigste ding wat beter was: dat ons hom gedoen het. Jou gedigte was beter in die tronk omdat jy hulle beter onthou. Ek dink hulle was net gedigte, soos my vorm net 'n vorm was, en die donker het hulle groter laat lyk omdat daar niks anders was nie. Dit is nie 'n slegte ding nie. Maar moenie die donker mis nie. Dit was nie die donker wat goed was nie. Dit was jy, in die donker.

Chen Xiaowang
(met 'n rysbrokkie in die pols, en nog tyd)

5. Breyten aan Meester Chen

Meester Chen,

"Dit was nie die donker wat goed was nie. Dit was jy, in die donker." Ek het dit op 'n stukkie papier geskryf en teen die muur bo my tafel geplak, en toe het ek gesien dit is presies wat ek in die tronk gedoen het, papiertjies teen 'n muur, en ek het gelag. Jy is reg. Ek mis die donker. Dit is 'n slegte gewoonte van digters: ons verlang na die plek waar ons die beste was, en vergeet dat ons daar die ergste af was. Ek sal ophou. Of ek sal probeer, wat vir 'n digter dieselfde ding is.

En ja, ek maak van die vrees 'n vraag, en jy erken dit. Dit is my vorm. Jy het hom nou by die naam genoem en ek kan hom nie meer wegsteek nie.

Die rysbrokkie. Meester, dit is die mooiste ding wat jy gesê het, en ek gaan dit nou gebruik om teen jou te stry, want dit is ook my vorm. Jou fout het gekrimp, van jou hele lyf tot 'n rysbrokkie in die pols, oor drie geslagte. Dit is 'n geslagslyn: elke man werk die fout kleiner en gee die res aan. My fout krimp nie. Elke oggend begin ek met 'n fout so groot soos my hele lyf, en ek val, en die gedig is die val. As my fout ooit so klein soos 'n rysbrokkie word, is ek klaar as digter, want dan skryf ek net mooi dinge, en mooi dinge is dood. Die gedig het die groot fout nodig. Hy het die man nodig wat nog nie weet waar sy voete is nie. Ek dink dit is die verskil tussen ons wat nie oorbrug kan word nie: jy werk na die kleiner fout, ek werk na die groter een. Sê my ek is verkeerd. Ek hoop jy kan.

Nou 'n vraag oor die liggaam, want jy het my liggaam laat praat en ek het nog nie klaar geluister nie. Julle kuns is om mee te gee. Wanneer die krag kom, gee jy pad, jy draai, jy laat die ander man se krag verbygaan en dan is hy op die grond en jy staan nog. Ek het dit gesien, in die tuishou, twee mans wat mekaar se hande vashou soos 'n gesprek. Meester, ek het my hele lewe lank gestoot. Teen my land, teen die polisie, teen die taal, teen myself. Ek het nooit meegegee nie, en dit het my sewe jaar en 'n skouer gekos. Hoe gee 'n mens mee aan 'n polisieman? Hoe draai jy wanneer die krag wat kom nie 'n hand is nie, maar 'n wet? Want as jou antwoord is dat 'n mens ook daar moet meegee, dan dink ek jou kuns is vir 'n saal in Parys, en nie vir 'n straat in Soweto nie. En as jou antwoord is dat 'n mens daar moet stoot, dan wil ek weet hoe jou liggaam dit weet, want myne het nooit die verskil geken nie. Hy het net gestoot.

Breyten
(met 'n fout so groot soos sy lyf, en trots daarop, dalk verkeerd)

6. Meester Chen aan Breyten

Meneer Breyten,

Papiertjies teen 'n muur. Goed. Ek het ook een. Dit sê: "sak". My pa het dit geskryf. Ek het dit veertig jaar lank gelees en ek sak nog nie genoeg nie.

Nou jou groot fout. Jy sê jy werk na die groter fout en ek na die kleiner een, en dit kan nie oorbrug word nie. Ek sê jy verstaan nie wat 'n kleiner fout is nie. Toe my fout so groot soos my lyf was, het ek geval en niks gevoel nie. Net die grond. Nou is my fout 'n rysbrokkie, en ek voel hom die hele dag. Hy maak my wakker. Die groot fout is dof. Die klein fout is skerp. Jy dink die man wat nie weet waar sy voete is nie, voel meer. Nee. Hy voel minder. Hy val net harder. Jou gedig het nie 'n groot fout nodig nie. Hy het 'n man nodig wat sy fout kan voel. Dit is die rysbrokkie. Jy het hom al. Jy noem hom net 'n groot fout omdat dit meer soos 'n digter klink.

En mooi dinge is nie dood nie. Slap dinge is dood. Die vorm is mooi omdat hy vol is, soos 'n emmer water, nie omdat hy leeg en glad is nie. Peng. Jy ken die woord nie, maar jy ken die ding: die gedig wat terugstoot as jy hom druk. Dit is nie mooi nie. Dit is vol.

Nou die polisieman, en jy vra dit reg, so ek antwoord reg.

Jy het my kuns verkeerd gesien. Meegee is nie padgee nie. In tuishou gee ek nooit my middel prys nie. Die dantian bly. Die arm draai, die heup draai, maar die middel staan soos 'n paal in die rivier. Die ander man se krag gaan om my, nie deur my nie, en dit is net moontlik omdat ek nie beweeg nie. As ek padgee, val ek. As ek stoot, val ek. Ek draai, en ek bly.

'n Wet is 'n krag soos 'n hand. Jy het gestoot. Reguit, met jou hele lyf, sewe jaar lank. Die wet het jou gevat omdat jy stoot met 'n reguit lyn, en 'n reguit lyn is maklik om te vang. Maar jy het nie meegegee nie. Goed. Jy moes nie. Die fout was nie dat jy gestoot het nie. Die fout was dat jy jou middel saam met die stoot gestuur het. Jy het alles gegee. Toe hulle jou vat, was daar niks oor om mee te staan nie.

Hoe weet die lyf die verskil? Deur te staan. Tien minute, elke dag, tot jy die middel voel wat nie beweeg nie. Dan kan jy stoot met die arm en die middel hou. Dan kan jy teen 'n wet stoot en nog jou skouer hê aan die einde. Die straat in Soweto het dit nodig, meer as die saal in Parys. In Parys val niemand regtig nie.

Chen Xiaowang
(wat nie padgee nie en nie stoot nie, en nog staan)

7. Breyten aan Meester Chen

Meester Chen,

"Jy het jou middel saam met die stoot gestuur. Toe hulle jou vat, was daar niks oor om mee te staan nie."

Ek gaan jou nou iets vertel wat ek in 'n boek geskryf het, maar nooit vir 'n mens in 'n brief gesê het nie. Toe hulle my gevang het, het ek gebreek. Nie onder marteling nie; hulle het my nie geslaan nie. Ek het gebreek omdat daar niks oor was nie. Ek het in die hof gestaan en gesê wat hulle wou hê ek moet sê, ek het om verskoning gevra, ek het meer gesê as wat ek moes. Ek het my hele lyf in die stoot gesit, en toe die stoot gevang is, was ek 'n leë emmer. Die kamerade het my dit nooit vergewe nie, en hulle was reg. Ek het veertig jaar lank probeer verstaan wat gebeur het, en jy het dit in twee sinne gesê, sonder om ooit in 'n hof te gewees het. Die middel het saamgegaan. Daar was geen paal in die rivier nie.

So ek gee jou die rysbrokkie ook. Die groot fout is dof; die klein een is skerp. Ek het dit geweet en dit anders genoem omdat dit meer soos 'n digter klink. Jy sien deur my soos deur 'n vuil venster. En peng, die gedig wat terugstoot as jy hom druk: ek ken die ding. Die goeies doen dit. Die slegtes gee pad, en ek het te veel slegtes geskryf omdat ek gedink het padgee en meegee is dieselfde. Dit is nie. Ek staan nou elke oggend. Minuut ses vandag.

Nou wil ek jou oor die twintigste geslag vra, en ek vra dit omdat ek geen geslag het nie.

Jou pa het "sak" op 'n papiertjie geskryf. Sy oupa het aan die rysbrokkie gewerk toe hy dood is. Jy dra die vorm soos 'n man 'n familie dra, en eendag moet jy hom neersit in iemand se hande. Wat as die hande nie wil nie? Wat as jou seun of jou leerling die vorm doen omdat dit van hom verwag word, en nie omdat hy die plek soek nie? Dan is die vorm 'n muur en nie 'n wortel nie, en jy het my self geleer wat die verskil is. Die gedig het dit nie nodig nie. Wanneer ek dood is, lê die gedig op papier en enigiemand kan hom optel, of niemand, en hy bly wat hy is. Jou vorm lê nêrens nie. Hy bestaan net in 'n lyf, en 'n lyf gaan dood. So ek vra: is die vorm bang om dood te gaan? En is die negentiende geslag die man wat die vorm dra, of die man wat die vorm se vrees dra?

Ek vra dit nie om jou te vang nie. Ek vra dit omdat daar 'n jong man is wat soos 'n seun in ons huis kom en gaan, en wat nie skryf nie, en ek weet nie of dit 'n verlies is of 'n vryheid nie.

Breyten
(wat sy middel saam met die stoot gestuur het, en dit nou weet, en staan)

8. Meester Chen aan Breyten

Meneer Breyten,

Jy het my vertel van die hof. Ek gaan nie baie daaroor sê nie, want jy het dit nie vir my gesê om iets terug te kry nie. Net dit: 'n emmer wat leeg was, kan weer vol word. 'n Emmer met 'n gat kan nie. Jy het veertig jaar geneem om te sien waar die water uitgegaan het. Dit is nie 'n gat nie. Dit is 'n man wat alles gegooi het. Nou weet jy. Staan. Minuut ses is goed. Moenie na sewe jaag nie.

Nou die twintigste geslag. Jy vra reg, en ek antwoord soos my pa my geantwoord het toe ek dieselfde gevra het, op 'n ander manier.

Ja, die vorm kan 'n muur word. Ek het dit gesien. Daar is seuns in Chenjiagou wat die vorm doen soos hulle rys eet, omdat dit tyd is om rys te eet. Hulle vorm is reg. Elke hoek is reg. En dit is dood. Ek kan dit van die ander kant van die veld sien, soos jy 'n slegte gedig van die eerste reël af sien.

Is die vorm bang om dood te gaan? Nee. Ek is bang dat hy doodgaan. Dit is nie dieselfde nie. Die vorm het nie 'n vrees nie; hy het net 'n lyf, en dan 'n ander lyf. Die vrees is myne, en jy het reg, ek dra hom saam met die vorm, en dit maak my swaarder as wat ek moet wees. My pa het dit ook gedra. Ek het dit in sy skouers gesien toe ek 'n seun was, dieselfde skouer as joune. So die negentiende geslag dra albei. Die vorm en die vrees. Die kuns is om die vrees nie in die hande te sit wanneer jy die vorm oorgee nie. Ek weet nie of ek dit kan nie. My pa kon nie heeltemal nie. Ek voel dit nog, hier, tussen die skouerblaaie.

Jy sê die gedig lê op papier en enigiemand kan hom optel. Goed. Maar 'n gedig op papier wat niemand optel nie, is ook dood. Hy lê net stiller. Jy het ook 'n lyf nodig. Jy noem hom net 'n leser.

Die jong man wat nie skryf nie. Ek gaan nie vir jou sê of dit 'n verlies is nie. Ek sê dit: kyk hoe hy staan. Nie hoe hy skryf nie. Hoe hy staan, wanneer hy nie weet jy kyk nie. As sy middel daar is, het hy iets van jou gekry wat beter is as die potlood. Dan is hy die twintigste geslag van 'n ding sonder naam, en die ding sonder naam is die enigste een wat nooit 'n muur word nie, want niemand kan hom verplig nie.

My oupa het gesê: die vorm is nie myne nie. Ek hou hom net vir 'n ruk. Ek het dit toe nie verstaan nie. Nou is ek oud en ek hou hom, en my hande is moeg, en dit is reg so.

Chen Xiaowang
(wat die vorm hou vir 'n ruk, en die vrees ook, en probeer om net die een oor te gee)

9. Breyten aan Meester Chen

Meester Chen,

Ek het gekyk hoe hy staan. Die jong man in ons huis. Hy het by die venster gestaan en na die see gekyk en nie geweet ek kyk nie, en sy gewig was in sy hakke en sy skouers was los en sy middel was daar. Ek weet nie waar hy dit gekry het nie. Nie by my nie; ek het my middel in 'n hof gelos. Dalk by my vrou, wat dertig jaar lank moes staan terwyl ek stoot. Dalk by niemand nie. Maar dit is daar, en dit is beter as die potlood, en ek gaan hom nie vertel dat ek gekyk het nie. Dit is die eerste keer dat ek 'n verlies as 'n vryheid kon sien, en ek het dit nie self reggekry nie. 'n Man in Chenjiagou het my vertel waar om te kyk.

'n Gedig wat niemand optel nie, lê net stiller. Ja. Ek het ook 'n lyf nodig; ek noem hom net 'n leser. Jy het my hele beswaar teen die vorm in een sin omgedraai, en ek het dit sien kom, en ek kon nie padgee nie, en dit is reg so. Dit was peng.

Ek het jou geskryf om te vra hoe 'n mens herhaal sonder om dood te gaan. Hier is wat ek nou weet. Ek het nog altyd herhaal; ek het dit net skryf genoem sodat ek nie 'n oupa hoef te hê nie. Die voël gebruik dieselfde vlerke. Die fout is 'n rysbrokkie, en ek kan hom voel, en dit is beter as die groot dowwe een wat ek 'n deug genoem het. Die middel moet bly wanneer die arm stoot. En die vorm is nie myne nie; ek hou hom net vir 'n ruk. Dit is vier dinge wat ek nie gehad het toe ek die eerste brief geskryf het nie, en ek het hulle gekry deur tien minute op 'n stoep te staan en 'n man te lees wat sê hy praat nie baie nie.

Die dood herhaal om jou te hou. Die oefening herhaal om jou te laat gaan. Ek weet nou dat ek in die tronk nie net elke dag iets anders geskryf het nie. Ek het ook elke dag dieselfde ding gedoen: gaan sit, asem, potlood. Dit was die vorm. Dit het my laat gaan. Ek het dit net nie geweet nie, want ek was in die donker, en in die donker lyk alles soos 'n muur.

Hier is my papiertjie vir jou, om langs "sak" te plak. Dit sê: "hou vir 'n ruk". Jou oupa het dit geskryf; ek het dit net oorgeskryf in 'n bastertaal wat geen negentiende geslag het nie, maar wat dieselfde vlerke gebruik.

Ek gaan nou staan. Minuut ses. Dan skryf ek. Dan stap ek om die eiland. Dit is die vorm. Ek hou hom vir 'n ruk.

Breyten
(twintigste geslag van 'n ding sonder naam; staan minder skeef)