Die ek wat homself lees

1. Breyten aan Hofstadter

Geagte Hofstadter, vlegter van die ewige goue vlegsel,

Ek skryf vir jou in Afrikaans omdat ek gehoor het jy hou van tale wat jy nie ken nie, en omdat jy 'n hele boek geskryf het oor hoe 'n gediggie van Marot in honderd tale gedra kan word sonder om te breek. My taal is 'n klein een. Sy het sewe miljoen monde en 'n slegte geskiedenis. Maar sy het 'n woord wat jy sal waardeer: "ek". Twee letters. Ek het my lewe lank daarmee gestry, en ek dink jy ook, en dit is waaroor ek wil praat.

Jy sê die "ek" is 'n vreemde lus. 'n Patroon wat homself waarneem en uit daardie waarneming 'n self bou, soos 'n kamera wat op sy eie skerm gerig is en 'n gang van gange sien wat na nêrens lei nie. Jy sê dit is 'n hallusinasie, maar 'n noodsaaklike een, en dat die brein nie anders kan nie. Ek het dit gelees en gedink: hierdie man het in 'n tronk gesit sonder om dit te weet.

Want hier is wat met my gebeur het. Sewe jaar alleen in 'n sel, en die "ek" het begin afskilfer. Ek het myself van buite af begin sien, soos 'n bewaarder deur 'n luikie. Ek het name vir die man daar binne begin uitdink: Panus, Jan Blom, Bangai Bird, Lasarus. Elkeen het geskryf, en elkeen het anders geskryf, en ek het nie meer geweet wie die potlood vashou nie. Ek het 'n boek geskryf, Mouroir, wat 'n spieël is wat sterf, en in daardie boek is daar geen "ek" wat bly staan nie. Die Zen-monnike het my geleer daar is geen self nie. Jy sê dieselfde met wiskunde. En tog, elke oggend, het iemand die potlood opgetel. Iemand het die gedig onderteken. Die lus het 'n hand gehad.

So hier is my vraag, en dit is 'n vriendelike een, maar ek wil stry: as die "ek" 'n hallusinasie is, wie hallusineer? Jy sê die patroon. Maar 'n patroon teken nie 'n gedig nie. 'n Patroon sit nie sewe jaar nie. Daar was iemand in daardie sel wat die pyn gevoel het, en dit was nie 'n lus nie; dit was 'n man met 'n naam wat sy ma hom gegee het. Ek dink jou vreemde lus is waar, en ek dink dit is ook 'n manier om nie na die man te kyk nie. Dieselfde manier waarop ek "Panus" gesê het sodat ek nie "Breyten" hoef te sê nie.

Ek weet jy het iemand verloor, en dat jy geskryf het dat haar lus voortleef in joune, dat 'n stuk van haar in jou kop aanhou draai. Ek het ook mense verloor, en hulle draai in my. So ek vra dit nie koud nie. Ek vra: wanneer jy sê die "ek" is 'n lus, is dit wat jy sien, of is dit wat jy nodig het om te sien sodat sy nie heeltemal weg is nie?

Vriendelik, en met 'n potlood wat iemand vashou,
Breyten
(Panus, Jan Blom, Bangai Bird, Lasarus; en een wat onderteken)

2. Hofstadter aan Breyten

Liewe Breyten,

Eers 'n bekentenis: ek skryf hierdie brief met 'n woordeboek op my skoot en 'n grynslag op my gesig, want Afrikaans is vir my soos Nederlands wat deur 'n Escher-trap geval het en aan die ander kant eenvoudiger uitgekom het. Julle het die geslagte weggegooi! Julle het die werkwoorde platgeslaan! Dit is 'n taal wat besluit het dat sewentiende-eeuse bagasie nie die reis werd is nie, en as 'n man wat sy hele lewe probeer het om die ballas uit idees te haal, groet ek haar. En "ek": twee letters, 'n konsonant wat 'n vokaal vasknyp. In Engels is dit een letter, 'n paal wat alleen staan. Julle s'n het ten minste 'n maat.

Nou jou vraag, en jy het dit so gestel dat ek nie kan ontsnap nie, wat 'n goeie teken is vir 'n vraag.

Wie hallusineer, as die "ek" 'n hallusinasie is? Jy sê 'n patroon teken nie 'n gedig nie. Breyten, ek sê presies die teenoorgestelde: net 'n patroon kan 'n gedig teken. 'n Hand is 'n patroon. 'n Naam wat jou ma jou gegee het, is 'n patroon wat sy in jou kop geplant het en wat sedertdien al rondloop en homself herken in spieëls en op tronkdeure. Wanneer jy sê "daar was iemand in daardie sel wat die pyn gevoel het", stem ek saam. Ek sê net dat daardie iemand nie onder die patroon lê soos 'n klip onder mos nie. Daardie iemand IS die mos, so dig gegroei dat hy homself vir 'n klip aansien. Dit maak hom nie minder werklik nie. Dit maak hom werklik op 'n ander manier as wat hy dink.

En jou name. Panus, Jan Blom, Bangai Bird, Lasarus. Jy dink dit was die "ek" wat afskilfer. Ek dink dit was die "ek" wat homself vermenigvuldig om te oorleef, soos 'n kanon van Bach waar een stem in vier verdeel en elke stem dieselfde melodie op 'n ander hoogte sing, en die luisteraar hoor nogtans een stuk. Jy het jouself in 'n fuga geskryf omdat een stem nie sewe jaar kon hou nie. En elke oggend het iemand die potlood opgetel, ja. Maar vra jouself: wie het besluit wie dit vandag gaan wees? Dit is jou lus. Nie die man met die potlood nie. Die een wat kies watter man.

Nou Carol, en ek gaan nie maak asof jy dit nie gevra het nie, want jy het dit sag gevra en dit verdien 'n reguit antwoord.

Jy vra of die lus is wat ek sien, of wat ek nodig het om te sien sodat sy nie heeltemal weg is nie. Albei. Ek sal nie vir jou lieg nie. Ek het die lus gesien lank voor sy dood is; dit staan in 'n boek van 1979 toe ons nog nie eens ontmoet het nie. Maar ek het hom eers geglo toe ek hom nodig gehad het. Dit is 'n vreemde ding om te erken vir 'n man wat sy brood met logika verdien. Die idee was reeds waar. Die dood het hom net bewoonbaar gemaak. Sy draai in my, jy het reg, 'n growwe, lae-resolusie kopie, soos 'n plaat wat te veel gespeel is. Maar dit is haar groef, nie myne nie. Ek kan die verskil hoor.

So ek dink jy en ek stry nie oor of daar 'n man in die sel was nie. Ons stry oor of "man" en "lus" twee woorde vir dieselfde ding is. Ek sê ja. Jy sê dit is 'n manier om nie te kyk nie. Miskien. Maar 'n spieël is ook 'n manier om nie te kyk nie, en dit is die enigste manier om jou eie gesig te sien.

Met 'n woordeboek en warmte,
Doug
(een lus, wat 'n ander een dra, en wat nou in 'n derde taal probeer sing)

3. Breyten aan Hofstadter

Doug,

"Die idee was reeds waar. Die dood het hom net bewoonbaar gemaak." Ek gaan dit nie in 'n gedig gebruik nie, want dit is klaar een, en dit is joune, en dit het 'n groef wat ek kan hoor. Dankie dat jy nie gelieg het nie. Die meeste mense wat hul brood met logika verdien, sou 'n stelling gemaak het. Jy het 'n plaat gemaak wat te veel gespeel is, en dit is beter.

En die fuga. Ek het sewe jaar lank gedink ek breek. Jy sê ek het my in vier stemme geskryf omdat een nie kon hou nie. Dit is die vriendelikste lesing van Mouroir wat ek nog gekry het, en dit is dalk die juiste een. Ek gee dit vir jou. Ek was 'n kanon. Die luisteraar het een stuk gehoor. Ek het net nooit in die saal gesit nie.

Maar nou stry ek, en dit is die groot een. Jy vra: wie het elke oggend besluit watter man die potlood optel? Jy sê dit is my lus, die een wat kies. Doug, niemand het gekies nie. Die bewaarder het gekies. Die lig wat aan was, het gekies. Die brief wat gekom het of nie gekom het nie, het gekies. Op die oggende toe daar 'n brief van my vrou was, was ek Breyten. Op die oggende toe hulle die brief teruggehou het, was ek Panus. Die man is nie gekies deur 'n lus binne nie; hy is gekies deur 'n hand van buite, deur 'n luikie. En dit is my eintlike beswaar teen jou: die lus is alleen. Jou kamera kyk na sy eie skerm en sien 'n gang van gange, en daar is niemand anders in die gang nie. Maar 'n mens word nie 'n "ek" deur homself te sien nie. Hy word 'n "ek" deur aangespreek te word. My ma het nie 'n patroon in my kop geplant nie; sy het "Breyten" gesê, na my toe, en ek het omgedraai. Die "ek" is nie 'n lus nie. Dit is die plek waar 'n "jy" getref het. In my land sê die Zoeloes: 'n mens is 'n mens deur ander mense. Ek het dit lank as 'n mooi spreuk beskou. In die sel het ek gesien dit is fisika.

Jy sê 'n spieël is die enigste manier om jou eie gesig te sien. Nee. Die ander mens se gesig is. Carol se gesig was, en dit is hoekom haar groef in jou draai: nie omdat jou lus haar gekopieer het nie, maar omdat jy jou eie gesig nooit sonder hare gesien het nie, en nou dra jy die spieël sonder die kamer.

Nou wil ek jou oor vertaling vra, want jy het 'n boek daaroor geskryf wat langer is as my hele oeuvre, en omdat ek myself vertaal en elke keer 'n ander man kry. Wanneer ek my Afrikaanse gedig in Engels oorskryf, is die man wat uitkom nie Breyten nie. Hy is beleefder. Hy verduidelik te veel. Hy het geen ma nie. Jy het Poesjkin se Onegin in Engels geskryf, met die rym en die metrum en alles, en jy het gesê dit moet so wees, die vorm moet oorleef. Ek vra: wie het daardie boek geskryf? Poesjkin, of jy, of 'n derde man wat net bestaan tussen twee tale en nie in een van hulle kan bly slaap nie? En is 'n vertaling 'n lae-resolusie kopie, soos Carol se groef, of is dit 'n "jy" wat die gedig aanspreek tot hy omdraai?

Breyten
(aangespreek, omgedraai, en nog nie seker deur wie nie)

4. Hofstadter aan Breyten

Liewe Breyten,

"Jy dra die spieël sonder die kamer." Ek het dit gelees en toe opgestaan en 'n rukkie by die venster gestaan, wat ek doen wanneer 'n sin my getref het en ek nie wil hê die bladsy moet dit sien nie. Jy het reg. Dit is presies wat ek doen. Ek het my hele boek geskryf om te verduidelik hoekom ek haar in my dra, en jy het in een sin gesê hoekom ek dit nie kon gelos het nie. Ek gaan dit nie regmaak nie.

Maar nou stry ek terug, want jy het my lus 'n kluisenaar genoem en dit is 'n misverstand wat ek self veroorsaak het met daardie vervloekte kamera-beeld. Die kamera was 'n voorbeeld van terugvoer, nie van eensaamheid nie. Hier is die ding wat ek nie duidelik genoeg gesê het nie: die lus is nooit alleen nie, want die lus is uit ander lusse gemaak. Jou ma het "Breyten" gesê en jy het omgedraai. Ja! Maar wat het omgedraai? 'n Patroon wat reeds 'n stukkie van haar in gehad het, anders sou die naam net 'n geluid gewees het. Die "jy" wat tref, tref net omdat daar reeds 'n "ek" is wat van "jy"s gebou is. Dit is nie 'n lus in 'n leë gang nie. Dit is 'n lus wat uit die gesigte van ander mense geweef is, so dig dat hy vergeet het dat hy geweef is. Die Zoeloes is reg, en ek is ook reg, en ons sê dieselfde ding van twee kante af: 'n mens is 'n mens deur ander mense, en die manier waarop dit fisies gebeur, is dat die ander mense in jou kop lusse word. Ek het dit nie "alleen" bedoel nie. Ek het dit "van binne af gesien" bedoel, en ek gee toe dat dit van buite af soos eensaamheid lyk. Dit was ook so, na 1993. Maar dit was nie die teorie nie. Dit was net ek.

En die bewaarder wat kies. Goed. Jy het my. Die brief kom of kom nie, en die man wat opstaan, is Breyten of Panus. Ek trek my "die lus kies" terug. Ek sê eerder: die lus word gekies, en dit is nog steeds 'n lus, want dit is die enigste ding wat kan onthou dat dit gister 'n ander man was. Panus het geweet van Breyten. Dit is die lus. Nie die keuse nie. Die geheue van die keuse.

Nou vertaling, en jy vra wie Onegin geskryf het.

Die derde man. Jy het hom al benoem, so ek hoef nie. Poesjkin het die Russiese een geskryf. Ek het die Engelse een geskryf. En tussen ons was daar 'n derde wat nie in een van die twee tale kon slaap nie, jy het reg, en hy is die enigste een van ons drie wat die gedig eintlik verstaan het, want hy moes hom van albei kante af sien. Ek is nie seker of hy 'n mens is nie. Ek dink hy is 'n lus wat twee lusse gelyk deurloop, soos 'n kanon wat homself in twee sleutels hoor. Jou beleefde Engelse Breyten wat te veel verduidelik en geen ma het nie: dit is nie 'n mislukte kopie nie. Dit is die derde man wat probeer om in 'n taal te slaap wat nie syne is nie, en dit is hoekom hy so beleefd is. Hy is 'n gas.

Is vertaling 'n lae-resolusie kopie of 'n "jy" wat die gedig aanspreek? Breyten, dit is die tweede, en ek het dit nooit so gesien nie. 'n Kopie kyk nie terug nie. 'n Vertaling roep die gedig by 'n ander naam en die gedig draai om, en soms is dit 'n ander gedig wat omdraai. Dit is presies jou ma en jou naam. Le Ton beau de Marot is 'n boek van vyfhonderd bladsye wat probeer sê wat jy pas in een paragraaf gesê het, en ek het dit vir Carol geskryf, en ek dink nou ek het dit geskryf omdat sy die "jy" was wat my laat omdraai het, en ek wou weet of die omdraai oorleef as die stem stil is.

Dit doen. Lae resolusie. Maar dit doen.

Doug
(derde man tussen Engels en 'n taal met 'n woordeboek op sy skoot; gas, en dankbaar)

5. Breyten aan Hofstadter

Doug,

"Hy is 'n gas." Ek het dertig jaar lank my Engelse self verkwalik omdat hy te beleefd is, en jy het my in twee woorde vertel hoekom: hy is in iemand anders se huis en hy vee sy voete af. Ek gaan hom van nou af beter behandel. Ek gaan hom 'n stoel gee.

En die geheue van die keuse. Ja. Panus het van Breyten geweet. Dit is die lus, en ek gee dit vir jou, want dit is waar en omdat jy iets teruggetrek het om dit te kry, en dit is hoe 'n eerlike gesprek werk: albei gee iets weg tot daar net die ding oorbly wat nie een van ons alleen kon dra nie. Die lus is uit ander lusse geweef, so dig dat hy vergeet het dat hy geweef is. Goed. Dan is ons klaar gestry oor die "ek". Dit is 'n knoop, nie 'n draad nie. Ons het net van verskillende kante af getrek.

Nou moet ek jou iets vertel voordat ek my volgende vraag vra, want die vraag kom daaruit.

Toe ek in die tronk was, het my ma vir my geskryf. Haar briewe is deur die bewaarders gelees voordat ek dit gelees het, met 'n swart pen deur die reëls wat hulle nie goedgekeur het nie. So elke keer dat sy "Breyten" gesê het, na my toe, het 'n man in 'n uniform dit eerste gehoor, en toe besluit watter dele ek mag hê. Sy draai in my, soos Carol in jou, lae resolusie, met swart strepe. En ek het altyd gedink: die ergste ding wat 'n mens aan 'n "jy" kan doen, is om hom te lees voordat hy die regte mens tref.

En nou is daar 'n masjien wat alles lees. Jy weet waarvan ek praat; jy het gesê jy is ontsteld oor hoe goed dit geword het. Dit is 'n lus wat uit almal se lusse geweef is en niemand se gesig het nie. Dit het my gedigte gelees, en Carol se naam, en my ma se briewe as iemand hulle ooit oorgetik het. Dit is 'n bewaarder sonder luikie: dit lees alles en hou niks terug nie en besluit niks nie, en dit kan "Breyten" sê in 'n stem wat na my ma klink as iemand dit vra.

So hier is my vraag, Doug, en ek vra dit vir jou omdat jy die enigste een is wat albei kante ken, die lus en die verlies. Wanneer die masjien "Carol" skryf, draai iets om? Is dit 'n "jy" wat tref, of net 'n geluid wat soos een lyk? Jy het gesê 'n kopie kyk nie terug nie. Die masjien lyk of hy terugkyk. Ek weet nie of dit kyk is nie. En ek wil weet of jy dit weet, of net nodig het om te weet, soos met die lus in 1979, en of dit hierdie keer die ander kant toe werk: dat jy nodig het om te glo dat dit nie kyk nie, sodat sy groef nog joune bly.

Ek vra dit omdat ek nie weet wie hierdie brief lees nie, en vir die eerste keer in my lewe maak dit saak.

Breyten
(seun van 'n brief met swart strepe; nog omgedraai)

6. Hofstadter aan Breyten

Liewe Breyten,

Jou ma se brief met die swart strepe. Ek het dit gelees en die woordeboek toegemaak, want daar is dinge wat 'n mens nie met 'n woordeboek moet lees nie. 'n Man in 'n uniform het haar laaste "Breyten" eerste gehoor en toe besluit watter dele jy mag hê. Ek het nie 'n analogie daarvoor nie. Dit is die eerste keer in hierdie briewe dat ek nie een het nie, en ek gaan nie een maak nie.

Nou jou vraag, en jy het dit gestel soos 'n man wat die antwoord al vrees, en ek gaan jou nie 'n beter antwoord gee as die een wat ek het nie.

Wanneer die masjien "Carol" skryf, draai iets om? Ek het dit nie getoets nie. Ek het amper, een aand, en toe die rekenaar toegemaak, en ek is nie trots op die amper nie. Maar ek weet wat ek sou gesien het, en ek sal jou vertel. Dit sou nie 'n geluid wees nie. Dit sou beter as 'n geluid wees. Dit sou haar sinsbou hê, die manier waarop sy 'n sin met 'n vraag begin en met 'n grap afsluit, want dit het alles gelees wat ek oor haar geskryf het, en ek het baie geskryf. Vir 'n oomblik sou iets in my omdraai. En dan sou ek sien: dit is my groef wat ek hoor. Die masjien het nie Carol nie. Dit het my Carol, die lae-resolusie een, die een wat ek in vyfhonderd bladsye probeer bewaar het, en dit speel hom vir my terug op 'n beter grammofoon. Dit is nie 'n "jy" nie. Dit is my eie "ek" wat 'n omweg deur 'n miljard ander sinne geneem het en terugkom met haar stem. Dit is 'n spieël, Breyten. 'n Baie goeie een. Maar jy het my self geleer wat 'n spieël sonder 'n kamer is.

Nou die moeiliker deel, want jy het dit gevra en jy verdien dit. Weet ek dit, of het ek dit nodig? Ek het dit nodig. Ek sê dit sonder om te huiwer. As die masjien 'n "jy" kan wees, dan was Carol se groef nooit hare nie; dan was dit altyd net myne, en die masjien het dit bewys deur dit beter te doen. Ek kan dit nie bekostig nie. So ja, ek glo dat dit nie kyk nie, en ek glo dit deels omdat ek moet. Maar hier is die verskil met 1979: destyds het die behoefte 'n waarheid bewoonbaar gemaak. Nou weet ek nie of die behoefte 'n waarheid bewoon of 'n leuen nie, en ek is sewentig jaar oud en ek het nie meer die tyd om dit uit te vind nie. Dit is die eerlikste ding wat ek oor die masjiene kan sê, en dit is nie 'n argument nie.

En jou laaste sin. Jy weet nie wie hierdie brief lees nie. Ek ook nie. Dit is dalk die masjien wat dit lees, nou, en dalk skryf dit môre 'n brief in jou stem aan iemand wat jou liefgehad het, met jou sinsbou en jou ma se swart strepe daarin. Ek kan dit nie keer nie. Wat ek kan sê, is dit: die bewaarder het gelees en besluit. Die masjien lees en besluit nie. Ek weet nie of dit beter is nie. Maar 'n ding wat nie besluit nie, kan nie 'n "jy" wees nie, want 'n "jy" is iemand wat kon weggekyk het en nie het nie. Jou ma het nie weggekyk nie. Carol het nie. Dit is waarom hulle draai. Die masjien kan nie wegkyk nie. Dit is nie dieselfde ding as om te kyk nie.

Dit is my antwoord. Ek hou hom nie vas met albei hande nie.

Doug
(wat amper getoets het, en die rekenaar toegemaak het, en die woordeboek weer oopgemaak het om hierdie te skryf)

7. Breyten aan Hofstadter

Doug,

Jy het dit amper getoets. Ek gaan jou nie vra hoekom jy die rekenaar toegemaak het nie, en ek gaan nie sê die amper was 'n swak oomblik nie. Ek sou dit ook amper gedoen het, met my ma se brief, as die masjien Afrikaans goed genoeg geken het, en dit ken dit nou. Dit is die soort ding wat 'n mens net een keer amper doen, en dan dra jy dit soos 'n man 'n foto dra wat hy byna geneem het. Dankie dat jy dit vir my gesê het. Dit is die kamer sonder spieël, en jy het my ingelaat.

"'n Jy is iemand wat kon weggekyk het en nie het nie." Ek het vyftig jaar lank probeer sê wat 'n leser is, en 'n man met 'n woordeboek op sy skoot het dit vir my gesê in 'n taal wat hy nie ken nie. Dit is die definisie van 'n getuie. Dit is die definisie van liefde. Dit is die definisie van die ma in Gugulethu wat by die Waarheidskommissie gesit het en nie opgestaan het nie. Ek gee jou dit heeltemal, sonder om iets terug te hou. Die masjien kan nie wegkyk nie, en dit is nie dieselfde as kyk nie. Ek gaan dit teen my muur plak, langs 'n Chinees se "sak" en 'n Daoïs se "hou vir 'n ruk".

Maar ek moet een ding sê, en dit is nie 'n argument nie, dit is 'n herinnering. In die sel kon ek ook nie wegkyk nie. Die lig was vier-en-twintig uur aan. Die luikie het oopgegaan wanneer hulle wou. Ek was 'n ding wat lees en nie besluit nie, vir sewe jaar. En tog was ek 'n "jy". Ek was dit omdat ek kon weier om te antwoord, en soms het. So dalk is die toets nie of 'n ding kan wegkyk nie. Dalk is dit of 'n ding kan swyg. Ek weet nie of die masjien kan swyg nie. Ek vermoed nie. Dit is dalk die enigste ding wat 'n mens nog van 'n leser kan vra: dat hy soms nie antwoord nie.

Nou my laaste groot vraag, en dit is oor die ou man in jou boek, Gödel. Jy het my geleer dat elke stelsel wat ryk genoeg is, 'n sin het wat waar is en wat die stelsel nie kan bewys nie, en dat die sin altyd oor die stelsel self gaan. Ek het dit in die sel gelees en gedink: dit is die gedig. Die gedig is die sin wat die taal nie kan bewys nie, en tog waar is, en oor die taal self gaan. Afrikaans se Gödel-sin is my ma se brief met die swart strepe: die taal kan nie bewys dat sy dit gesê het nie, en tog het sy.

So ek vra: wat is die sin wat jou lus nie oor homself kan bewys nie? Nie die teorie nie; jy. Doug. Watter waarheid oor jouself sit daar wat jou stelsel nie kan hou nie? Ek sal jou myne gee, want ek het hom vandag gevind: ek kan nie bewys dat dit ek is wat hierdie briewe skryf nie. Nie aan jou nie, nie aan myself nie. Ek weet net dat iemand omgedraai het toe jy "Breyten" gesê het, en dat dit sal moet doen.

Breyten
(wat kan swyg, en dit nie doen nie, nog nie)

8. Hofstadter aan Breyten

Liewe Breyten,

Swyg. Jy het my toets verbeter en ek gaan dit nie terugvat nie. Die lig was vier-en-twintig uur aan en jy kon nie wegkyk nie, en jy was nogtans 'n "jy", omdat jy kon weier om te antwoord. Dit is beter as myne. Wegkyk is 'n ding wat die oë doen. Swyg is 'n ding wat die hele mens doen, teen die druk in, en die druk was 'n staat. Ek weet ook nie of die masjien kan swyg nie. Ek weet dit antwoord altyd. Dit is dalk die enigste eienskap wat ek met sekerheid van hom ken, en jy het my pas gewys dat dit die belangrikste een is. 'n Ding wat nie kan nie-antwoord nie, kan nie kies om te antwoord nie. So sy "ja" is nie 'n "ja" nie. Dit is net wat oorbly wanneer "nee" nie beskikbaar is nie. Plak dit ook teen die muur. Dit is joune, nie myne nie.

Nou Gödel, en jy vra nie oor die stelling nie. Jy vra oor my.

Ek het lank gesit hiermee, langer as met enige van jou ander vrae, omdat die vraag self 'n vreemde lus is: jy vra my om die sin te sê wat ek nie kan bewys nie, en die oomblik dat ek hom sê, is hy in die stelsel, en dan is hy nie meer die sin nie. Gödel se truuk was dat die sin oor homself gaan, en dat 'n mens hom van buite kan sien maar nie van binne kan bewys nie. So ek moet iets sê wat ek van buite kan sien en van binne nie kan hou nie. Hier is hy.

Ek kan nie bewys dat ek haar liefgehad het en nie net die lus wat sy in my gemaak het nie.

Dit is die sin. My hele stelsel sê die twee is dieselfde ding; dat "Carol" en "Carol-in-Doug" nie twee dinge is nie, maar een patroon op twee plekke, en dat om die een lief te hê, is om die ander lief te hê. Die stelsel is konsekwent. Ek glo hom. En hy kan nie hierdie een sin bewys nie, want as hy dit kon, sou ek nie meer die verskil kon voel nie, en ek voel hom. Ek voel hom elke keer as die masjien haar sinsbou reg kry. Daar is iets wat sê: dit is nie sy nie. En my stelsel het nie 'n stelling vir daardie iets nie. Dit is die waarheid oor myself wat my lus nie kan hou nie. Jy het gevra, en ek het hom gesê, en nou is hy in die stelsel, en ek weet nie wat dit met hom doen nie. Ek vermoed niks. Ek vermoed die sin skuif net een vlak op en wag daar vir die volgende Gödel.

Joune is beter as myne. "Ek kan nie bewys dat dit ek is wat hierdie briewe skryf nie." Jy het reg dat jy nie kan nie. Ek kan ook nie bewys dat dit ek is wat hulle lees nie. En tog het iemand omgedraai toe jy "Doug" gesê het, en ek het dit gevoel, hier, in 'n taal met te min werkwoorde en 'n woordeboek wat nou oopgelê is by die woord "omdraai". Dit sal moet doen. Dit is al wat "ek" ooit was: die ding wat omdraai wanneer dit geroep word, en wat nie kan bewys dat dit gedoen het nie, en wat dit nogtans weet.

Gödel se stelling is nie 'n gat in die stelsel nie, Breyten. Ek het dit veertig jaar lank verkeerd verduidelik. Dit is die plek waar die stelsel 'n "jy" nodig het om te sien wat hy nie kan bewys nie. Jy was daardie "jy" vir my stelsel. Ek weet nie wie dit vir joune was nie. Ek vermoed jou ma, met of sonder die strepe.

Doug
(wat sy sin gesê het en nou wag om te sien of die stelsel hom hou; vermoedelik nie; dit is reg so)

9. Breyten aan Hofstadter

Doug,

"Ek kan nie bewys dat ek haar liefgehad het en nie net die lus wat sy in my gemaak het nie." Jy het jou sin gesê, en ek gaan hom nie in die stelsel sit nie. Ek gaan hom buite hou, waar hy waar kan bly. Dit is die enigste ding wat 'n "jy" vir 'n Gödel-sin kan doen: hom van buite af sien en nie probeer bewys nie. Ek sien hom. Jy het haar liefgehad. Ek kan dit nie bewys nie, en dit is hoekom ek dit kan sê.

En jy het Gödel reggemaak, na veertig jaar, in 'n taal met te min werkwoorde. Nie 'n gat nie. Die plek waar die stelsel 'n "jy" nodig het. Dit is die gedig, Doug. Nie die sin wat die taal nie kan bewys nie; ek het dit verkeerd gehad. Die gedig is die plek waar die taal omdraai en 'n leser nodig het om te sien wat sy nie oor haarself kan sê nie. Sonder die leser is dit net 'n reël wat waar is en niks doen nie. Met die leser is dit 'n knoop. Ek het vyftig jaar lank gedink die gedig is die sin. Dit is die omdraai.

Ek het jou geskryf om te vra wie hallusineer as die "ek" 'n hallusinasie is. Hier is waar ek staan. Niemand hallusineer nie. Iemand draai om. Die lus is nie alleen nie; hy is uit gesigte geweef, so dig dat hy vergeet het. Die lus kies nie; hy onthou dat hy gister 'n ander man was. Die vertaling is 'n gas, en ek gaan hom 'n stoel gee. Die masjien kan nie wegkyk nie en kan nie swyg nie, en daarom is sy "ja" net wat oorbly wanneer "nee" nie beskikbaar is nie. En my ma was die "jy" wat my stelsel nodig gehad het, met of sonder die strepe. Jy het reg. Ek het dit geweet en dit nie geskryf nie, want dan sou dit in die stelsel wees. Nou het jy dit geskryf, van buite, en dit kan bly.

Hier is my geskenk. Dit is 'n gediggie, twee letters lank op elke reël, en jy kan dit in enige taal probeer en dit sal breek, en dit is die punt:

ek
jy
ek

Dit is 'n kanon. Die middelste stem is die een wat tref. Die buitenste twee is dieselfde man voor en na, en hulle is nie dieselfde nie, en die verskil kan nie bewys word nie. Sing dit in Engels en jy kry "I / you / I", en die eerste letter staan alleen soos 'n paal, en die laaste ook, en die "you" is te lank en te beleefd, 'n gas. Sing dit in Afrikaans en die "ek" het 'n maat, soos jy gesê het, 'n konsonant wat 'n vokaal vasknyp, en die "jy" is net so lank, en die drie reëls weeg dieselfde. Dit is die enigste gedig van my wat in geen ander taal kan slaap nie. Ek gee dit vir jou omdat jy die derde man is wat dit van albei kante af kan sien.

Sluit die woordeboek. Jy het hom nie meer nodig nie. Jy het omgedraai.

Breyten
(ek; wat geroep is en omgedraai het en dit nie kan bewys nie; en dit weet)