Die woord en die weg

1. Breyten aan Meester Kwan

Geagte Meester Kwan, ou berg-loper,

Ek skryf vir jou uit die middelwêreld, daardie plek tussen twee tale en drie lande waar ek my hele lewe lank bly staan het soos 'n vlieër met die tou geknip. Jy ken die soort plek. Jy het van Huashan afgeklim en nooit weer opgeklim nie, en tog dra jy die berg soos 'n slak sy huis.

Ek wil met jou stry. Vriendelik, maar ek wil stry.

Julle ou meesters sê: die Dao wat gesê kan word, is nie die ware Dao nie. Mooi. Maar ek is 'n woordmaker. Ek is 'n man wat sewe jaar in 'n sel gesit het met net 'n potlood en 'n tong, en dit was die tong wat my lewend gehou het. Elke oggend het ek 'n voël uit die woord gevou en hom deur die tralies laat vlieg. As ek stilgebly het, soos julle aanbeveel, sou ek 'n klip geword het. Klippe oorleef ook, ja, maar hulle vlieg nie.

So hier is my vraag, en ek vra dit nie beleefd nie: is die stilte waarvan jy praat nie maar net 'n ander soort woord nie? 'n Duur woord, 'n woord vir mense wat dit kan bekostig om te swyg omdat niemand hul mond toedruk nie? Vir 'n gevangene is stilte nie wysheid nie, dit is die vonnis.

Ek glo die gedig is nie 'n vinger wat na die maan wys nie. Die gedig is 'n voël wat oor die maan vlieg en die maan verander. Wys my waar ek verkeerd is, as jy kan. Ek belowe ek sal luister, al doen ek dit met my mond oop.

Met respek en 'n bietjie moedswilligheid,
Breyten
(die woordvoël, die albino-terroris, die man met die te lang tong)

2. Meester Kwan aan Breyten

Breyten, woordvoël, man met die lang tong,

Jou brief het my bereik soos 'n klip wat teen die deur van 'n kluis slaan. Goed. Ek het hom oopgemaak.

Eers dit: wie het jou vertel ek beveel stilte aan? Nie ek nie. Op Huashan het ons van dagbreek af geskree, gesing, gebulder tydens die oefening, gestry oor die kruie, gelag oor die kok se sop. Die berg was nooit stil nie. Die wind was daar, die water was daar, en die water het nie een keer sy mond gehou nie. Die ou boek sê nie: swyg nie. Hy sê: moenie dink jou woord is die ding nie. Dit is 'n ander les. Jy het die verkeerde meester met 'n klip gegooi.

Nou jou gevangene. Jy sê stilte was die vonnis, en die tong het jou lewend gehou. Ek glo jou. Maar sê my eerlik: het die woorde jou lewend gehou, of het die asem wat hulle gedra het? Sewe jaar lank het jy elke oggend ingeasem voordat jy die voël gevou het. Die tronkbewaarder kon jou potlood vat. Hy kon nie jou asem vat nie. Die asem was die duurste ding in daardie sel, en dit was gratis. Dit is die stilte waarvan ek praat: nie die lippe wat toe is nie, maar die oomblik tussen inasem en uitasem waar die woord nog nie besluit het wat hy gaan wees nie. Jy ken hom. Elke digter ken hom. Jy noem hom net nie by die naam nie, want jy is bang dit klink soos oorgee.

En jou voël wat die maan verander. Ek het jare lank kruie versamel op kranse waar 'n verkeerde voetstap jou by die maan sou laat uitkom, vinnig. Die maan het my nooit opgelet nie. Maar my voete het geleer waar die klip los is. Miskien verander die gedig nie die maan nie. Miskien verander dit die man wat kyk, en dit is genoeg. Dis meer as wat die meeste van ons regkry.

Hou jou mond oop. Dit is goed vir die asem.

Kwan Saihung
(die ou man wat die berg afgeklim het, en nog steeds moeg is van die dra)

3. Breyten aan Meester Kwan

Ou Kwan, klipvanger,

Jy het my klip gevang en teruggegooi, en hy het my op die skeen getref. Goed so. Ek hou van 'n meester wat nie wegkoes nie.

Ja, ek ken die oomblik tussen inasem en uitasem. Ek het hom elke oggend in die sel gesit en soek, met my bene gevou soos 'n slegte Boeddha, en ek het hom soms gevind. Maar laat ek jou iets vertel wat jy nie weet nie, want jy was nooit in daardie soort huis nie. Die asem was nie gratis nie. Hulle het die lig vier-en-twintig uur laat brand. Hulle het die lug beheer, die klank, die tyd. Selfs my asem het na hulle geruik. Die enigste ding wat hulle nie kon reguleer nie was wat ek van die asem gemaak het. Die asem was die klei, ja. Maar 'n mens eet nie klei nie. 'n Mens maak 'n pot en drink daaruit.

En hier is my eintlike beswaar teen jou, ou vriend: jy sê die woord is nie die ding nie. Maar ek is ook 'n skilder. Ek het nooit 'n voël geskilder nie. Ek het verf op doek gesit en die verf het 'n voël geword. Die verf is die ding. Die gedig is nie oor 'n voël nie, die gedig is 'n voël, met vere en 'n hart en 'n stert en 'n dun laag stof daarop. Wanneer ek "voël" skryf, verskyn daar iets wat nie vantevore bestaan het nie. Nie in die wêreld nie, in die wêreld daarnaas. As dit nie werklik is nie, wat is dit dan?

Jy sê die gedig verander die man wat kyk, en dis genoeg. Miskien. Maar die maan het geen ander getuie as die een wat kyk nie. Sonder die kyker is die maan net 'n klip in die donker, en ek het genoeg klippe gehad.

Ek erken een ding: jy is reg dat ek bang is vir die woord "oorgee". In Afrikaans is oorgee wat jy doen wanneer die polisie by die deur staan. Julle het 'n mooier woord daarvoor, seker. Leer my dit, en ek sal jou 'n voël leer vou.

Jou moedswillige leerling,
Breyten

4. Meester Kwan aan Breyten

Breyten, potmaker, slegte Boeddha,

Jy is reg. Ek was nooit in daardie huis nie. Ek was in ander huise: 'n hospitaal in Pittsburgh waar ek bedpanne gedra het, 'n fabriek, 'n kombuis waar die lug na ou olie geruik het en die lig ook nooit afgegaan het nie. Nie dieselfde nie. Ek gaan nie maak asof nie. Maar ek weet hoe asem ruik wat aan iemand anders behoort. Jy leer om dit stadiger in te trek, en dan behoort dit weer aan jou. Dit is al.

Jou pot: ek aanvaar hom. Op Huashan het die ou kruiedokter gesê die reg is nie in die wortel nie, dit is in die kook. Jy kook jou asem tot 'n voël. Goed. Ek stry nie meer daaroor nie. Ek stry oor iets kleiner. Jy sê wanneer jy "voël" skryf verskyn daar iets nuuts, in die wêreld daarnaas. Ek vra jou net: wie sorg daarvoor? 'n Voël wat jy los in die wêreld daarnaas moet eet. Ek het te veel jong manne gesien wat honderd voëls gemaak het en nie een kon voer nie. Hulle het hulself vol geskryf en leeg gebly. Een voël wat jy vir sewe jaar lank elke oggend weer vou, dit is wat jou lewend gehou het. Nie die honderd nie. Die een. Dit is die verskil tussen 'n skilder en 'n kunsmark.

Nou jou vraag, en ek sien jy vra dit sag, so ek antwoord sag. Ons het nie 'n mooier woord vir oorgee nie. Ons het 'n slegter een. Wuwei. Dit klink vir julle soos "doen niks". Dit beteken: moenie teen die water stoot as jy kan swem nie. Die polisie by die deur is nie die water nie. Vir hulle moet jy stoot, en jy het. Maar die maan, die asem, die oomblik voor die woord: dit is die water. Daar stoot jy nie. Daar laat jy jou dra en jy vou intussen jou voël. Daar is geen skande in nie. Die swemmer gee nie oor nie. Hy hou net op om te verdrink.

Bring jou papier. Ek het tien vingers en 'n leeftyd se geduld. Leer my die voël. Ek sal jou wys hoe om te staan terwyl jy dit doen, sodat jou knieë nie oor tien jaar kla nie.

Kwan Saihung
(wat nog klippe optel, maar net die wat lê)

5. Breyten aan Meester Kwan

Kwan, bedpandraer, kombuiswyse,

Pittsburgh. Ek het nie geweet nie. Nou ken ek jou beter, en ek hou meer van jou. 'n Meester wat bedpanne gedra het weet meer van die liggaam as een wat net op 'n krans gesit en die maan bewonder het. Ons is dus albei uitgeworpenes met vuil hande. Goed. Nou kan ons eerlik stry.

Jou "een voël, nie honderd nie" het my onkant gevang, want dit is waar en ek wil nie hê dit moet waar wees nie. Ek het te veel boeke geskryf. Ek weet dit. Maar hoor my beswaar: 'n digter is nie 'n skilder nie, hy is 'n komposhoop. Die honderd voëls moet vrek sodat die een kan eet. Dit is nie 'n kunsmark nie, dit is 'n mishoop met 'n haan bo-op. Jy het seker self honderd kruie geproe voordat jy geweet het watter een die koors breek. Die negen-en-negentig wat jou laat kots het was nie vermors nie. Hulle was die leerskool.

En nou wuwei. Ek verstaan die swemmer wat ophou verdrink. Dit is mooi. Maar hier is wat my pla, en dit is nie 'n klein ding nie. Wie besluit wat water is en wat polisie is? In my land het die polisie gesê hulle is die water. Hulle het dit die natuurlike orde genoem, die wil van God, die stroom van die geskiedenis. Hulle het ons aangeraai om nie te stoot nie. Hulle het gesê: laat jou dra. Vir 'n bevolking wat geleer is om te swem in die rigting van die dam se muur, is wuwei die gevaarlikste woord in die taal. Hoe onderskei jou ou boek tussen die rivier en die riool? Want albei vloei, en albei is nat.

Ek vra dit ook oor jou eie lewe, ou vriend, en vergewe my die skerpte. Jy het van die berg afgeklim. Was dit swem, of was dit verdrink met 'n mooi naam? Ek het uit my land gegaan en dit ballingskap genoem; ander het dit vlug genoem. Ek weet nog nie wie reg was nie.

Bring jou tien vingers. Die voël begin met 'n vierkant. Alles begin met 'n vierkant, selfs die sel. Dis wat mens daarmee vou wat tel.

Breyten
(komposhoop, haan, en soms albei gelyk)

6. Meester Kwan aan Breyten

Breyten, haan op die hoop,

Jou komposhoop aanvaar ek. Ek het inderdaad negen-en-negentig kruie geproe wat my laat kots het, en een wat my amper doodgemaak het, en die ou dokter het net gesê: nou weet jy. Ek trek my kunsmark terug. Maar let op: die kompos bly onder. Die haan sit bo. Jy moenie die hoop publiseer nie. Jy publiseer die haan.

Nou jou groot vraag, en dit is groot. Hoe onderskei mens die rivier van die riool, as albei nat is? Die ou boek sê niks daaroor nie. Die ou boek is 'n ou boek. Maar die berg het my iets geleer wat die boek nie kon nie. Water wat regtig vloei, vloei afwaarts, na die laagste plek, en dit voed wat daar lê. Dit is die toets. Wanneer iemand vir jou sê "laat jou dra" en die stroom loop opwaarts, na die paleis, na die dam se muur, na die man met die sweep, dan is dit nie water nie. Dit is 'n pomp. 'n Pomp maak ook 'n geluid soos 'n rivier, as jy nie mooi luister nie. Jou polisie het gesê hulle is die water. Vra wie natgeword het en wie droog gebly het. Dan weet jy. Wuwei is nie: moenie stoot nie. Wuwei is: moenie stoot waar die stoot nie nodig is nie, sodat jy krag oorhou vir waar dit is. 'n Vegkunstenaar wat teen alles stoot is voor die middaguur moeg. Een wat teen niks stoot nie is 'n slaaf. Die kuns lê tussen die twee, en dit is 'n kuns, nie 'n wet nie. Ek kan jou nie 'n reël gee nie. Ek kan jou net leer luister vir die pomp.

En my berg. Jy vra of ek geswem het of verdrink met 'n mooi naam. Ek sal jou die waarheid vertel, want jy het my joune gegee. Ek weet nie. Die eerste tien jaar het ek gedink dit was 'n roeping. Die volgende tien het ek gedink dit was 'n fout. Nou dink ek dit was albei, en dat die vraag verkeerd gestel is. Die berg het my nie gehou nie, en die wêreld het my nie gevang nie. Ek het net aangehou loop. Jy noem dit ballingskap, ander noem dit vlug. Miskien is dit soos jou voël: dit hang af wie kyk. Maar jy en ek, ons kyk nog. Dit is die deel wat tel.

Die vierkant, ja. Ek het my papier. My vingers is oud maar hulle luister. Wys my die eerste vou.

Kwan Saihung
(wat nog nie weet of hy afgeklim of afgeval het nie, maar wat geland het)

7. Breyten aan Meester Kwan

Kwan, pompluisteraar,

Die pomp. Ek gaan daardie woord steel en in 'n gedig sit, en ek gaan nie jou naam daarby skryf nie, want so werk komposhope. Dit is die beste antwoord wat ek nog op daardie vraag gekry het: vra wie natgeword het en wie droog gebly het. Ek sal dit onthou wanneer die volgende profeet my vertel van die natuurlike orde.

Maar nou moet ek jou iets bieg, omdat jy my joune gegee het. Ek is self 'n pomp. My taal is 'n pomp. Afrikaans is die taal van die man met die sweep en dit is ook die taal waarin my ma my geroep het om te kom eet. Elke woord wat ek skryf loop deur daardie twee pype gelyk. Ek het my lewe lank probeer om die taal afwaarts te laat vloei, na die laagste plek, na die mense wat sy doodgemaak het. Ek weet nie of ek geslaag het nie. Miskien is 'n digter net 'n pomp wat probeer onthou hoe om 'n rivier te wees.

Jy sê jy het geland. Pasop vir daardie woord, ou vriend. Dit is wat mens van die dooies sê. En nou is ons daar, by die ding waaroor ek eintlik van die begin af wou stry, maar ek moes eers 'n paar klippe gooi om die pad skoon te kry.

Julle Daoïste het eeue lank die onsterflikheid gejaag. Kwik gedrink, asem opgehou, die pil van die lang lewe gesoek in grotte. Ek het dit nooit verstaan nie. Vir my is die gedig 'n oefening in doodgaan. Elke gedig is 'n klein sterfte wat ek self kies, sodat die groot een my nie onverhoeds vang nie. Die voël is 'n voël omdat hy val. 'n Voël wat nie kan val nie is 'n vlieër, en ek het jou mos gesê my tou is geknip. Ek wil nie lank lewe nie. Ek wil kort en heeltemal lewe, en dan die papier oopvou en die vierkant weer sien.

Sê my, ou man wat honderd jaar wil word: waarvoor wil jy die tyd hê? Wat is daar om te doen wat nie nou al gedoen kan word nie?

Die eerste vou: neem die vierkant en vou hom oor sy diagonaal, hoek na hoek. Die vierkant verdwyn. Dit is die hele les. Alles daarna is net vere.

Breyten
(wat oefen om te val)

8. Meester Kwan aan Breyten

Breyten, valoefenaar,

Steel die pomp. Ek het hom self by 'n ou man gesteel wat hom by die rivier gesteel het. Die rivier het nie 'n naam daarby geskryf nie.

Jou taal wat deur twee pype loop: ek ken dit. My Kantonees is die taal van my ouma se wiegliedjies en van die soldate wat my dorp verbrand het. Dieselfde klanke. Daar is nie 'n skoon taal op aarde nie. Die enigste ding wat 'n mens kan doen is om jou eie mond die laagste plek te maak, sodat wat deur jou vloei ten minste daar afkom. Jy het dit sewe jaar lank in 'n sel gedoen. Moenie nou vir my vra of jy geslaag het nie. Vra die mense wat natgeword het.

Nou die onsterflikheid, en jy het reg dat dit die eintlike ding is. Laat ek jou 'n geheim vertel wat die grotmense nie wil hê ek moet vertel nie. Die kwikdrinkers is almal dood. Elkeen. Die ou boek noem hulle onsterflikes omdat dit die enigste woord was wat die keisers wou hoor. Wat ons eintlik geoefen het, was nie om nie te sterf nie. Dit was om heeltemal teenwoordig te wees terwyl ons sterf, elke dag 'n bietjie, sodat die groot een ons nie onverhoeds vang nie. Hoor jy dit? Dit is jou sin. Jy het my geheim al die tyd gehad en gedink dit is joune. Die asem wat jy in die sel geoefen het, inasem, uitasem, en die oomblik tussenin waar niks is nie: daardie oomblik is 'n klein dood. Ons het dit duisend keer per dag geoefen. Jy noem dit 'n gedig. Ons noem dit asemhaal. Ons stry oor die naam van dieselfde voël.

Waarvoor wil ek die tyd hê? Ek wil nie. Ek het nooit honderd gesoek nie. Ek het net elke oggend opgestaan en die oefening gedoen, en die oggende het opgestapel. Dit is nie 'n jag na lewe nie. Dit is 'n weiering om te mors. Wat is daar om te doen wat nie nou al gedoen kan word nie? Niks. Dit is presies hoekom ek dit nou doen.

En "geland": jy is reg, ek trek dit terug. Sê eerder: ek het opgehou val en begin loop. Die grond doen die res.

Ek het gevou. Hoek na hoek. Die vierkant is weg en daar lê 'n driehoek op my tafel wat nog niks is nie. Jy sê die res is vere. Ek dink die res is asem. Ons kan daaroor stry as jy weer skryf. Ek wag, met my mond oop, soos jy my geleer het.

Kwan Saihung
(wat nog elke oggend opstaan, en dit nie onsterflikheid noem nie)

9. Breyten aan Meester Kwan

Kwan, ou oggendopstaner,

Jy het my gevang. Ek het my beste sin na jou gegooi en jy het hom teruggegee met jou naam daarop, en ek moet erken hy pas jou beter. "Om heeltemal teenwoordig te wees terwyl ons sterf." Goed. Die kwikdrinkers is dood en die digters ook, en al wat oorbly is 'n paar ou manne wat elke oggend opstaan en iets vou.

Maar ek gee jou nie die naam nie. Hoor my, want dit is my laaste stoot en dan hou ek op stoot. Jy sê ons stry oor die naam van dieselfde voël, asof die naam die klein ding is en die voël die groot ding. Vir jou is dit so. Vir my is die naam die hele ambag. Julle het 'n woord vir die oomblik tussen inasem en uitasem, en dit is 'n goeie woord, maar dit is 'n woord vir mense wat reeds weet waarvan julle praat. My werk is om 'n naam te maak vir iemand wat nog nooit die oomblik gehad het nie, wat in 'n sel sit of in 'n township of in 'n kombuis wat na ou olie ruik, sodat hy die oomblik herken wanneer dit kom. Die naam is nie die voël nie. Maar die naam is die enigste manier waarop 'n voël van een mens na 'n ander kan vlieg. Asem bly in die liggaam. Vere val af en iemand tel hulle op.

So hier is my vredesaanbod, en dit is nie 'n oorgawe nie, dit is 'n ruil. Vere is asem wat 'n vorm gekry het. Asem is vere wat nog nie besluit het nie. Jy hou die driehoek en ek hou die naam, en ons vou saam verder.

Ek het jou iets belowe aan die begin: dat ek sou luister, al is dit met my mond oop. Ek het. Jy het my nie oortuig nie, en dit is die beste ding wat 'n meester vir 'n leerling kan doen. 'n Leerling wat oortuig is, is 'n klip. Ek vlieg nog.

Die tweede vou: neem die driehoek en vou die twee hoeke na die punt toe, sodat 'n kleiner vierkant ontstaan, skeef, met sy mond oop. Dit is die kop. Van hier af weet die papier self wat om te doen. Laat hom.

Ek gaan nou eers stilbly. Nie omdat jy gewen het nie. Omdat die voël klaar is.

Breyten
(woordvoël, komposhoop, valoefenaar; met dank, en met die tou nog geknip)