Die prys van die glimlag

1. Breyten aan Mandela

Madiba, ou medegevangene,

Ons was 'n ruk lank in dieselfde gebou. Pollsmoor, 1982. Jy het in April aangekom van die Eiland af, ek is in Desember uit. Ons het mekaar nooit gesien nie; hulle het daarvoor gesorg. Maar ek het geweet jy is daar, in die vleuel bo my, en dit het die mure 'n bietjie dunner gemaak. Ek wil jou dit sê voordat ek begin stry, want ek gaan stry, en ek wil hê jy moet weet dit kom van iemand wat dieselfde tronkkos geëet het, al was dit vir 'n korter tyd en met 'n witter vel.

Ek het jare gelede 'n lang brief aan jou geskryf, in 'n Amerikaanse tydskrif, en ek het dit "Mandela se glimlag" genoem. Ek weet nie of jy dit gelees het nie. Dit was nie 'n vriendelike brief nie. Ek het gesê jou glimlag het die wêreld verlos van sy skuld, dat elke bankier en elke president en elke ou apartheidsminister deur daardie glimlag kon loop soos deur 'n deur, en aan die ander kant skoon uitkom. Ek het gesê jy het te veel vergewe, te vinnig, en dat die mense wat jou daarvoor die hardste geprys het, die mense was wat die meeste gehad het om te verberg.

Nou is ek oud en jy is dood en ek wil weet of ek reg was.

Hier is my vraag, Madiba, en ek vra dit nie as 'n joernalis nie, ek vra dit as 'n man wat ook uit 'n sel gekom het en nie geweet het wat om met sy woede te maak nie. Wat het die glimlag jou gekos? Nie die land nie, ek weet wat dit die land gekos het. Jou. Was daar 'n oggend in Qunu of in Houghton, laat, toe jy in die spieël gekyk het en die ou man daar nie herken het nie, omdat hy nog steeds geglimlag het en jy nie meer wou nie?

Ek glo die versoening was 'n kunswerk, en soos alle kunswerke het dit gelieg om 'n waarheid te vertel. Ek wil weet of jy geweet het dat jy lieg. Jy kan my antwoord in Afrikaans; ek weet jy het dit op die Eiland geleer om die bewaarders te verstaan. Dit is die eerste keer dat die taal daarvoor gebruik is, en dalk die beste.

Met respek, en met die res van my woede,
Breyten
(gewese gevangene, Pollsmoor, vleuel onder joune)

2. Mandela aan Breyten

Beste Breyten, gewese gevangene,

Ek onthou die vleuel onder my. Nie jou nie; hulle het inderdaad daarvoor gesorg. Maar 'n bewaarder, 'n jong seun van Bethlehem, het een aand vir my gesê daar sit 'n Afrikaner-digter onder ons wat "meer moeilikheid as al die Bantoes saam" is. Ek het geglimlag. Jy sien, ek het toe al begin oefen.

Ek het jou brief gelees, die een oor my glimlag. Iemand het dit vir my gebring in 2008 en ek het dit twee keer gelees, een keer kwaad en een keer stadig. Jy was nie heeltemal verkeerd nie. Jy was ook nie reg nie, en ek gaan jou nou vertel hoekom, want jy het my nie as joernalis gevra nie.

Jy sê die glimlag het die bankiers en die ou ministers skoon deur 'n deur laat loop. Ja. Dit was die bedoeling. Ek het nie geglimlag om hulle te vergewe nie. Ek het geglimlag om hulle te laat beweeg. 'n Man wat bang is, hou sy geweer vas. 'n Man wat dink hy is reeds vergewe, sit dit neer om jou hand te skud. Ek het sewe-en-twintig jaar gehad om te leer hoe 'n bewaarder se hand werk. Die glimlag was nie 'n gawe nie, Breyten. Dit was 'n taktiek, en ek was 'n bokser voordat ek 'n heilige was. Jy noem dit 'n kunswerk wat lieg om 'n waarheid te vertel. Ek noem dit 'n onderhandeling. Dalk is dit dieselfde ding, maar jy sal my moet toelaat om my eie woord te kies. Ek het lank genoeg ander mense se woorde vir my gehad.

Nou jou eintlike vraag, oor die spieël. Ja. Daar was so 'n oggend. Meer as een. Nie omdat die ou man nog geglimlag het nie. Omdat hy nie meer geweet het of hy kon ophou nie. Dit is wat dit my gekos het: nie die woede nie, ek het die woede gehou, ek het dit net nie gewys nie. Dit het my die reg gekos om 'n privaat gesig te hê. Ek het dit geweet toe ek dit gedoen het. Dit was die prys, en ek het hom betaal, en ek gaan nie nou vir jou sê dit was te duur nie, want dan moet ek sê die land was dit nie werd nie, en dit sal ek nie sê nie.

Het ek geweet dat ek lieg? Ek het geweet dat ek nie alles sê nie. In 'n tronk leer 'n mens die verskil.

Jy het jou woede gehou. Goed. Iemand moes. Ek het my glimlag gehou. Iemand moes dit ook. Ons kan stry oor wie die swaarder ding gedra het, maar ek dink ons weet albei dit was nie 'n kompetisie nie.

Skryf weer. Ek het tyd, nou.

Nelson Mandela
(nommer 466/64, vleuel bo joune, en dankbaar vir die dunner mure)

3. Breyten aan Mandela

Madiba, bokser,

"Meer moeilikheid as al die Bantoes saam." Ek gaan dit op my grafsteen laat sit. Dankie vir die seun van Bethlehem.

Jy sê die glimlag was 'n taktiek, nie 'n gawe nie, en dat jy die woord self wil kies. Goed. Jy het dit verdien. Maar laat ek jou dan vertel wat 'n taktiek doen wanneer sy te goed werk: sy word 'n gewoonte, en dan word sy 'n erfenis. Jy het geglimlag sodat die ou ministers hul gewere sou neersit. Dit het gewerk. Maar die jong kamerade het ook gekyk. Hulle het geleer dat 'n mens enigiets kan doen in hierdie land solank jy daarna glimlag en van versoening praat. Die wapentransaksie het geglimlag. Nkandla het geglimlag. Elke minister wat 'n tender aan sy swaer gegee het, het jou gesig op die muur gehad en gesê: Madiba het ons geleer om te vergewe. Jou taktiek het 'n lisensie geword, en jy was nie meer daar om hom terug te trek nie.

Ek weet dit is nie regverdig nie. 'n Man is nie verantwoordelik vir wat sy kinders met sy gereedskap doen nie. Maar jy was nie sommer 'n man nie; jy was die vorm van die land. En 'n vorm word gekopieer.

Nou die privaat gesig. Dit is die ding wat my regtig getref het in jou brief, en ek wil dit nie laat verbygaan nie. Jy sê dit het jou die reg gekos om 'n privaat gesig te hê. Madiba, dit is presies wat 'n digter is: 'n man wat weier om sy privaat gesig prys te gee, al kos dit hom die land. Ek het my sewe jaar gesit en elke oggend het ek daardie gesig opnuut gemaak, uit woorde, sodat hulle dit nie kon vat nie. Jy het joune weggegee vir 'n groter ding. Ek verstaan dit. Maar ek dink jy moet toelaat dat iemand dit as 'n verlies benoem, en nie net as 'n prys nie. 'n Prys is iets wat jy betaal en dan is dit klaar. 'n Verlies loop agter jou aan.

Jy is reg dat dit nie 'n kompetisie was nie. En jy is te vriendelik: my woede was goedkoper as jou glimlag. 'n Digter se woede kos niks nie; hy kry selfs pryse daarvoor. Jou glimlag het jou gesig gekos. Ek gee toe.

Maar hier is my volgende vraag, en dit is die moeilikste een. Die Waarheidskommissie. Amnestie vir die waarheid. Die mans wat Biko doodgemaak het, is amnestie geweier, en het tog huis toe gegaan. Die ma van 'n kind wat in Gugulethu geskiet is, het geluister en huis toe gegaan, sonder haar kind en sonder 'n hof. Was dit ook 'n taktiek? Of was dit die oomblik toe die taktiek 'n beginsel geword het, en die beginsel 'n manier om nie te hoef kyk nie?

Breyten
(wat sy privaat gesig gehou het en die land daarvoor nog nie vergewe is nie)

4. Mandela aan Breyten

Beste Breyten,

Die lisensie. Ek het dit sien kom, en ek gaan nie vir jou sê ek het nie. In 1998 het 'n jong man in 'n goeie pak vir my by 'n funksie gesê: "Tata, jy het ons geleer om te vergewe." Hy het pas 'n kontrak gekry wat hy nie moes gekry het nie. Ek het geweet wat hy doen. Hy het my glimlag as 'n kwitansie gebruik. Ek het hom nie reggehelp nie, want die kamera was daar, en dit is die eerlikste sin in hierdie brief.

Maar hoor my, en ek stry nou. Ek het nie vir hulle geleer om te vergewe nie. Ek het vir die vyand geleer om te vergewe. Vir my eie mense het ek 'n ander les gehad, en dit was: dissipline. Die kamerade wat die wapentransaksie geteken het, het nie my gesig op die muur gehad nie. Hulle het my gesig op die muur gehang, wat 'n ander ding is. Jy sê 'n vorm word gekopieer. Ja. Maar 'n vorm word ook vervals, en jy van alle mense weet die verskil tussen 'n kopie en 'n vervalsing. Ek aanvaar dat ek nie daar was om dit terug te trek nie. Ek aanvaar nie dat ek dit uitgereik het nie.

Die verlies. Jy is reg, en ek gee toe, en ek doen dit nie gemaklik nie. 'n Prys is klaar betaal. 'n Verlies loop agter jou aan. Dit het agter my aangeloop tot in Qunu. Ek het my privaat gesig weggegee, en jy het joune gehou, en jy sê die land het jou nog nie daarvoor vergewe nie. Ek dink die land het jou nooit verstaan nie, wat erger is. Maar ek sal jou dit sê: ek is bly iemand het syne gehou. Wanneer ek jou gedigte gelees het, op die Eiland, gesmokkel, in 'n tydskrif sonder omslag, het ek gedink: hier is 'n man wat nie onderhandel nie. Ek het dit nodig gehad om te weet dat so 'n man bestaan, sodat ek kon onderhandel.

Nou die Kommissie, en ek antwoord jou reguit. Dit was 'n taktiek en 'n beginsel gelyk, en ek gaan nie maak asof dit skoon geskei kan word nie. Die taktiek: die generaals het gesê as daar Neurenberg-hofsake kom, is daar geen oorgang nie, en hulle het die tenks gehad. Die beginsel: ek het geglo, en glo nog, dat 'n land wat sy waarheid hoor beter af is as een wat sy skuldiges hang en die waarheid saam met hulle begrawe. Maar die ma in Gugulethu. Ja. Sy het geluister en huis toe gegaan sonder 'n hof. Ek het haar in die oë gekyk, meer as een keer, en ek het nie weggekyk nie. Dit is nie genoeg nie. Ek weet dit is nie genoeg nie. Die Kommissie was 'n deur wat ons oopgemaak het sodat die moordenaars kon praat. Ons het vergeet om 'n tweede deur te bou, sodat die ma iewers kon ingaan daarna. Dit is my fout, nie die Kommissie s'n nie. Die vergoeding wat ons belowe het, het gekom soos 'n trein in hierdie land kom: laat, en halfleeg.

Jy vra of die beginsel 'n manier was om nie te hoef kyk nie. Nee. Dit was 'n manier om te kyk sonder om te kan doen. Ek weet nie of dit beter is nie. Dit is anders.

Nelson Mandela
(wat in Gugulethu se oë gekyk het en dit nog sien)

5. Breyten aan Mandela

Madiba,

"Hulle het my gesig op die muur gehang, wat 'n ander ding is." Ek trek my beskuldiging terug. Nie omdat jy my oortuig het nie, maar omdat jy die sin beter geskryf het as ek, en 'n digter moet weet wanneer hy geklop is. 'n Kopie en 'n vervalsing. Ja. Ek ken die verskil. Ek sal dit onthou wanneer ek weer 'n jong man in 'n goeie pak sien.

Jy sê jy het my gedigte op die Eiland gelees, gesmokkel, sonder omslag, en dat jy nodig gehad het om te weet daar is 'n man wat nie onderhandel nie, sodat jy kon onderhandel. Ek het dit drie keer gelees en toe moes ek opstaan en na die see toe gaan kyk. Dit is die regverdigste verdeling van arbeid wat ek nog gehoor het, en dit is die eerste keer dat iemand my koppigheid 'n nut gegee het. Maar pasop, ou vriend: jy het my nou ook 'n glimlag gegee. Ek sal moet oppas dat ek dit nie as 'n kwitansie gebruik nie.

Die tweede deur. Jy sê julle het vergeet om dit te bou, sodat die ma kon ingaan nadat die moordenaar gepraat het. Ek dink dit is die belangrikste sin wat jy nog gesê het, en ek wil hê iemand moet dit op 'n muur skryf, langs jou gesig. Want dit is waar ek my werk sien, as ek dit nog het. Die gedig is nie die eerste deur nie. Die gedig is dalk die tweede, die een waardeur die ma kan loop om haar kind 'n naam te gee wat nie in 'n hofstuk staan nie. Dit is nie vergoeding nie. Maar dit kom ten minste nie laat en halfleeg nie. Dit kom net laat.

Nou wil ek jou oor my eie mense vra, want jy het meer vir hulle gedoen as ek. Jy het die Springboktrui aangetrek in 1995 en 'n hele volk het gehuil en gedink hulle is vergewe. Ek het dertig jaar lank vir hulle geskryf dat hulle nie is nie, en hulle het my 'n verraaier genoem. Jy het hulle skaamte teruggegee as 'n geskenk, met 'n nommer ses op die rug. Was dit reg? Want ek sien hulle nou, die Afrikaners, en hulle het die trui aangehou en die skaamte uitgetrek. Hulle sê: Madiba het ons aanvaar, wat wil julle nog hê? Hulle het die laaste ding wat hulle eerlik gemaak het, weggegee vir 'n rugbywedstryd.

En Afrikaans. Jy het gesê dit is 'n taal van Suid-Afrika en dat dit gerespekteer moet word. Ek was dankbaar. Maar jy het dit in die tronk geleer om die bewaarders te verstaan. Vir jou was dit die taal van die sleutel. Vir my is dit die taal van my ma. Wat maak 'n mens met 'n taal wat albei is? Ek het my lewe lank probeer om die bewaarder daaruit te was. Sê my eerlik, jy wat dit van buite af geleer het: is daar nog iets oor wanneer die bewaarder uit is, of is die taal net die sleutel wat oorbly nadat die deur weg is?

Breyten
(wat na die see gaan kyk het, en teruggekom het)

6. Mandela aan Breyten

Beste Breyten,

Die tweede deur as gedig. Ek aanvaar dit. Ek het nie geweet dat ek die sin vir jou geskryf het nie, maar dit is hoe die goeie sinne werk; hulle weet meer as die man wat hulle skryf. Skryf dit op die muur. Sit my gesig maar 'n bietjie laer.

Nou die trui. Jy vra of dit reg was, en ek gaan nie sê "ja" en ophou nie, want jy sal dit ruik. Dit was reg vir daardie dag. Ek het die trui aangetrek omdat ek geweet het dat 'n volk wat sy simbool verloor, iets slegters daarvoor in die plek soek, gewoonlik iets met 'n geweer. Ek het hulle die trui gegee sodat hulle nie na die geweer sou gryp nie. Dieselfde bokser, dieselfde taktiek. Ek gee toe dit het nog 'n keer te goed gewerk.

Maar hier stry ek met jou. Jy sê hulle het die trui aangehou en die skaamte uitgetrek. Breyten, ek het hulle nie die skaamte teruggegee nie. Ek het hulle 'n dag gegee waarop hulle nie skaam hoef te wees nie. Een dag. Wat hulle met die ander dae gedoen het, is hulle saak, en joune, want jy is een van hulle. Ek was nooit een van hulle nie. Jy het dertig jaar vir hulle geskryf dat hulle nie vergewe is nie, en hulle het jou 'n verraaier genoem. Ek het een middag vir hulle geglimlag en hulle het my 'n vader genoem. Dink jy dit is regverdig? Dit is nie. Maar dit is nie omdat ek te veel gegee het nie. Dit is omdat 'n mens dit wat van buite kom altyd makliker aanvaar as dit wat van binne kom. Van my kon hulle dit vat. Van jou moes hulle dit erken. Jou werk was altyd die moeiliker een, en ek het dit geweet toe ek die trui aangetrek het. Ek het nie gedink ek doen joune nie. Ek het gedink ek koop vir jou tyd. Of ek dit reg gedoen het, sal die volgende geslag sê, nie ek nie, en nie jy nie.

En Afrikaans. Jy vra of daar iets oorbly wanneer die bewaarder uit is. Ek het die taal geleer om die bewaarder te verstaan, ja. Maar ek het hom nie net verstaan nie; ek het hom hoor bang word. Ek het in daardie taal gehoor hoe 'n seun van Bethlehem oor sy ma praat en oor die droogte en oor 'n meisie wat nie geskryf het nie. Dit was nie die taal van die sleutel nie. Dit was die taal van 'n man wat 'n sleutel moes dra en dit nie wou nie. Dit is wat oorbly, Breyten. Nie die sleutel nie. Die hand wat moeg was daarvan.

Jy het jou lewe lank die bewaarder daaruit probeer was. Moenie. Hy is deel van die taal, soos ek deel van die land is wat my toegesluit het. 'n Mens was nie die tronk uit die man nie. Jy leer hom loop met die tronk in hom. Jy weet dit. Jy het dit in jou gedigte gedoen voordat jy dit geweet het.

Nelson Mandela
(wat die taal van 'n bang bewaarder geleer het, en dit die moeite werd gevind het)

7. Breyten aan Mandela

Madiba,

Die hand wat moeg was van die sleutel. Ek het my hele lewe lank na daardie sin gesoek en 'n Xhosa-man van Qunu het hom vir my in my eie taal gegee. Dit is die soort ding wat 'n mens laat wonder of die taal ooit joune was, of jy hom net vir 'n ruk gehou het vir iemand anders. Goed. Ek was nie meer nie. Ek loop met die tronk in my. Jy het reg dat ek dit in die gedigte gedoen het voordat ek dit geweet het; dit is die enigste manier waarop 'n gedig ooit iets weet.

Maar nou het jy iets gedoen wat ek nie kan laat verbygaan nie, en ek weet nie of dit 'n taktiek was nie. Jy het gesê: jy is een van hulle. Madiba, ek het vyftig jaar lank geweier om een van hulle te wees. Ek het my land verlaat, onder 'n vals naam gereis, 'n vrou getrou wat hulle wette my verbied het, in hulle tronk gesit. En jy, met een sin, gee my terug aan die Afrikaners soos 'n pakkie wat verkeerd afgelewer is. Ek weet hoekom jy dit doen. Jy sê: die werk van binne is die moeiliker werk, en dit is joune. Jy het my 'n pos gegee. Maar dit is dieselfde beweging as die trui, en ek het dit sien kom. Jy koop tyd vir my by mense wat my nie wil hê nie. Ek aanvaar die pos. Ek wil net hê jy moet weet dat ek gesien het hoe jy dit gedoen het.

Nou is daar een ding oor wat ek wil vra, en dit is nie oor die land nie. Dit is oor die mense wat ons liefgehad het en wat vir ons keuses betaal het.

Ek het my vrou, Yolande, in Parys ontmoet. Sy is Viëtnamees. Hulle wette het gesê ek mag nie met haar getroud wees nie, nie in my eie land nie. Toe ek gevang is, het sy sewe jaar alleen in Parys gesit, met 'n man in 'n sel aan die ander kant van die wêreld, en briewe wat gesensor is. Sy het nooit 'n rewolusie gekies nie. Sy het my gekies, en die rewolusie het saamgekom soos 'n skoonma.

Jy weet meer hiervan as ek. Winnie. Die kinders. Sewe-en-twintig jaar. Sy het die polisie in haar huis gehad, die ballingskap in Brandfort, en toe sy uiteindelik jou hand kon vashou voor die kameras, was julle reeds twee vreemdelinge wat 'n land moes speel. Ek vra nie oor wat later gebeur het nie; die koerante het dit klaar gedoen. Ek vra dit: was daar 'n oomblik toe jy geweet het dat die land haar sou opeet, en jy dit laat gebeur het omdat die land groter was? En as jy weer moes kies, die land of sy, en jy weet wat jy nou weet?

Ek vra dit omdat ek dieselfde keuse gemaak het, kleiner, en ek het nog nie 'n antwoord nie.

Breyten
(wat sy vrou in Parys gelos het vir 'n land wat hom nie wou hê nie)

8. Mandela aan Breyten

Beste Breyten,

Jy het gesien hoe ek dit gedoen het. Goed. Ek het gehoop jy sou. 'n Pos wat aangebied word aan 'n man wat nie sien dat dit 'n pos is nie, is 'n strik. Een wat aangebied word aan 'n man wat dit sien en tog aanvaar, is 'n ooreenkoms. Ons het nou 'n ooreenkoms. En ek gee jou nie terug aan die Afrikaners nie; ek sê net dat hulle nie die reg het om jou weg te gee nie. Dit is 'n ander sin, en jy het my geleer om op die verskil te let.

Nou jou vraag, en ek antwoord hom soos 'n man wat nie meer 'n kamera het om voor te praat nie.

Ja. Daar was so 'n oomblik. Meer as een, maar een wat ek onthou. Ek het op die Eiland 'n brief gekry, gesensor, met die helfte swart gemaak, en tussen die swart strepe kon ek sien dat sy alleen was op 'n manier waarvoor ek nie 'n woord gehad het nie. Nie eensaam nie. Alleen soos 'n mens alleen is wanneer die hele land na jou kyk en niemand jou sien nie. Ek het daardie brief gelees en ek het geweet: hulle gaan haar breek, nie met die polisie nie, met die kyk. En ek kon niks doen nie. Dit is die eerlike deel. Ek het dit nie laat gebeur omdat die land groter was nie. Ek het dit laat gebeur omdat ek in 'n sel was en die enigste ding wat ek kon kies, was om nie te breek nie. Ek het my keuse gemaak in 1961, toe ek ondergronds gegaan het. Alles daarna was die rekening. Sy het die rekening betaal saam met my, en sy het nie geteken nie.

Jy vra: as jy weer moes kies, die land of sy. Breyten, dit is nie die keuse wat ek gehad het nie, en ek dink dit is ook nie joune nie. Niemand het my gevra: die land of jou vrou? Hulle het gevra: gaan jy stilbly? En ek het nee gesê, en toe het die land en die vrou en die kinders almal die prys betaal vir daardie een woord. As jy my vra of ek weer nee sou sê, ja. Ek sou. En dit is die vreeslikste ding wat ek in hierdie briewe gesê het, want dit beteken ek sou haar weer laat betaal. Ek het my kinders nie sien grootword nie. Ek het my ma se begrafnis gemis, en my seun s'n. Ek het dit alles geweet toe ek nee gesê het. Ek het net nie geweet hoe dit sou voel nie. Daar is 'n verskil, en die verskil is sewe-en-twintig jaar breed.

Jou Yolande het jou gekies en die rewolusie het saamgekom soos 'n skoonma. Dit is 'n goeie sin, maar hy is te vriendelik. Die rewolusie het nie saamgekom nie. Jy het hom saamgebring, en sy het die deur oopgemaak omdat sy jou liefgehad het. Moenie dit 'n toeval maak nie. Dit is die een ding wat jy haar skuld: om te weet dat sy geweet het.

Ek het nie 'n antwoord vir jou nie. Ek het net 'n rekening, en ek het hom betaal, en ander mense ook, en ek dra hulle name.

Nelson Mandela
(wat nee gesê het, en dit weer sou sê, en nie trots daarop is nie)

9. Breyten aan Mandela

Madiba,

Jy het reg. Die rewolusie het nie saamgekom nie; ek het hom saamgebring, en sy het die deur oopgemaak omdat sy geweet het. Ek het daardie sin veertig jaar lank vermy deur hom mooier te skryf. Jy het hom vir my reggemaak met 'n hamer. Dankie. Dit is die tweede keer in hierdie briewe dat ek na die see moes gaan kyk, en die see was dieselfde, en ek nie.

Ek het jou geskryf om te vra of ek reg was oor jou glimlag. Hier is waar ek staan, aan die einde. Ek was reg dat dit die wêreld se skuld afgewas het, en verkeerd oor hoekom. Dit was nie 'n gawe nie, dit was 'n bokser se hand wat oopgaan sodat die ander man syne oopmaak. Ek was reg dat dit 'n lisensie geword het, en verkeerd dat jy hom uitgereik het; hulle het jou gesig gehang, nie gehad nie. En ek was verkeerd oor die grootste ding: ek het gedink die glimlag was goedkoop omdat dit vir jou maklik gelyk het. Dit het jou 'n privaat gesig gekos, en 'n vrou, en 'n ma se begrafnis, en 'n seun s'n. Ek het my woede vir 'n paar pryse verkoop. Jy het joune gehou en dit nooit gewys nie, en dit is die duurder ding. Ek gee toe, nie omdat ek moet nie, maar omdat dit waar is.

Wat bly staan, is dit: die tweede deur. Julle het hom nie gebou nie. Ek gaan probeer. Nie 'n hof nie, nie vergoeding nie, net 'n plek in die taal waar die ma van Gugulethu kan ingaan en haar kind by sy naam kan noem, in 'n taal wat die bewaarder in hom dra en tog nie sy sleutel is nie. Ek weet nie of dit help nie. Jy het gesê goeie sinne weet meer as die man wat hulle skryf. Ek gaan die sinne vertrou, dan.

Ons het 'n ooreenkoms. Ek is een van hulle, en hulle het nie die reg om my weg te gee nie. Ek sal die pos hou tot iemand jonger my daaruit skop, wat die regte manier is om 'n pos te verloor.

Een laaste ding, en dan laat ek jou rus. Jy het gesê jy sou weer nee sê, en jy is nie trots daarop nie. Ek dink dit is die enigste sin van jou wat ek vir die jong mense sal voorlees. Nie die een oor vergifnis nie, nie die een oor die reënboog nie. Daardie een. 'n Man wat nee sê en weet wat dit kos en dit nie 'n deug maak nie. As die land dit onthou, het hy iets. As hy net die glimlag onthou, het hy 'n foto.

Slaap, Madiba. Die vleuel onder joune is leeg, maar die mure is nog dun.

Breyten
(gewese gevangene, tans in diens, met 'n tweede deur om te bou)