Die vinger en die taal

1. Breyten aan Botha

Meneer Botha, Groot Krokodil, ou man van Wilderness,

Ek skryf nie om jou te vergewe nie. Ek het nie die reg nie, en jy het nie gevra nie, en ons weet albei jy sou dit nie gevra het al het jy honderd geword nie. Ek skryf ook nie om jou aan te kla nie. Die Kommissie het jou geroep en jy het nie gekom nie, en toe is jy in die Wildernis gaan sit met jou stok en jou vinger, en die land het jou laat sit. Dit is klaar. Ek wil oor iets anders praat.

Ek was jou gevangene. Jy was Minister van Verdediging toe hulle my in 1975 by Jan Smuts gevang het, en Eerste Minister toe hulle my in 1982 laat gaan het, nadat Mitterrand vir jou gebel het. Ek weet nie of jy my naam ooit hardop gesê het nie. Ek vermoed jy het, en ek vermoed dit was nie met 'n glimlag nie. Jou mense het my sewe jaar lank aangehou, en in daardie sewe jaar het ek in jou taal geskryf. Ons taal. Dit is waaroor ek wil praat.

Jy en ek kom uit dieselfde grond. Jy van Paul Roux, ek van Bonnievale. Ons ma's het dieselfde gesange gesing en dieselfde woorde vir brood en reën en dood gehad. En toe het jy daardie taal gevat en hom in 'n uniform gesteek. Jy het hom laat aankondig, laat waarsku, laat vonnis. Jy het met hom oor die Rubicon gepraat en toe nie oorgegaan nie. Jy het hom met jou vinger gewaai tot die hele wêreld hom as die taal van die vinger geken het. Ek het my lewe lank probeer om hom terug te kry.

So hier is my vraag, en ek vra dit as een Afrikaner aan 'n ander, want dit is die een ding wat jy my nie kan ontneem nie: toe jy in daardie laaste jare in Wilderness gesit het, en die see gekyk het, en niemand meer geluister het nie, in watter taal het jy gedink? Was dit nog die taal van die vinger? Of het daar iets van Paul Roux teruggekom, iets van die ma, iets wat jy nie kon beveel nie?

Ek vra omdat ek wil weet of jy die taal net gebruik het, of hom ook gehad het. Daar is 'n verskil. 'n Man wat 'n taal gebruik, kan hom neersit. 'n Man wat hom het, moet hom saamdra, ook wanneer hy vuil is.

Ek verwag nie 'n sagte antwoord nie. Ek sou hom nie vertrou nie.

Breyten Breytenbach
(jou gevangene, 1975 tot 1982; jou landgenoot, ongelukkig, lewenslank)

2. Botha aan Breyten

Meneer Breytenbach,

U skryf dat u my nie kom vergewe nie en my nie kom aankla nie. Goed. Dan is u die eerste een in twintig jaar wat nie een van die twee kom doen het nie, en ek sal u daarvoor 'n antwoord gee, wat meer is as wat daardie Kommissie van u vriend die Aartsbiskop van my gekry het.

Ja, ek het u naam hardop gesê. Meer as een keer. In die Kabinet, in 1975, toe die Veiligheidspolisie u met daardie belaglike paspoort by Jan Smuts gevang het. Ek het gesê: hier is 'n seun van Bonnievale wat na Parys toe gegaan het om te leer hoe om sy eie mense te haat, en nou kom hy terug om dit in ons taal te doen. Dit was nie met 'n glimlag nie. U het reg. En toe Mitterrand gebel het, het ek gesê laat hom gaan, want 'n digter in 'n tronk is 'n martelaar en 'n digter in Parys is net 'n digter. Dit was 'n berekening, meneer. Ek het nie sagte gevoelens gehad nie. Ek het 'n land gehad om te regeer terwyl die kommuniste op die grens gestaan het, en u het aan hulle kant gestaan met 'n pen. Moenie vir my kom vertel die pen was onskuldig nie.

Nou u vraag oor die taal. U sê ek het hom in 'n uniform gesteek. Meneer, die taal was in 'n uniform lank voor my. Hy het by Bloedrivier gestaan en by Magersfontein en in die konsentrasiekampe, waar my eie familie in gelê het. Toe ek hom gekry het, het hy reeds geweet hoe om te waarsku. Ek het hom nie geleer om te vonnis nie. Ek het hom geleer om te regeer, wat 'n ander ding is, en u sal my toelaat om die verskil te ken, want ek het dit veertig jaar lank gedoen terwyl u gedigte geskryf het oor hoe sleg dit gedoen word.

Maar u vra in watter taal ek gedink het, by die see, toe niemand meer geluister het nie. Ek gaan u 'n antwoord gee wat u nie sal kan gebruik nie, want dit is die enigste soort wat ek het.

Ek het in Afrikaans gedink. Nie die taal van die vinger nie; die vinger was vir die Engelse pers en vir daardie mense wat in 1985 gedink het ek gaan die land vir hulle op 'n skinkbord gee. By die see het ek gedink in die taal waarin my ma vir my gesê het om die hoenders te gaan toemaak. Dit kom terug, meneer. Dit vra nie toestemming nie. 'n Mens sit en kyk na die water en skielik is jy sewe jaar oud in Paul Roux en dit ruik na stof en reën. Ek het dit nie beveel nie. Ek kon dit nie. U het reg daaroor, en dit is die enigste ding waaroor u reg het.

So, om u vraag te beantwoord: ek het die taal gehad. Ek het hom saamgedra. Ek dra hom nog. En ek vra nie om verskoning vir wat ek daarmee gedoen het nie, want ek het gedoen wat gedoen moes word, en die mense wat na my gekom het, het hom weggegee vir 'n handdruk.

U is 'n Afrikaner, meneer. Ek sê dit teen my sin. Dit maak u nie reg nie. Dit maak u net myne om mee te stry.

P.W. Botha
(Wilderness, waar die see nie luister nie en ook nie hoef nie)

3. Breyten aan Botha

Meneer Botha,

"'n Digter in 'n tronk is 'n martelaar en 'n digter in Parys is net 'n digter." Dit is die eerlikste sin wat 'n Eerste Minister nog oor my gesê het, en dit is ook waar. Ek het dit self geweet toe die vliegtuig opstyg. Ek gaan nie vir jou vertel die pen was onskuldig nie. Ek het 'n kant gekies, en ek het geweet dit was 'n kant, en die belaglike paspoort was belaglik. Ons het ten minste dit gemeen: nie een van ons het ooit gemaak asof hy neutraal was nie.

Die hoenders. Jy sê dit is die enigste ding waaroor ek reg het. Meneer, dit is die enigste ding wat die moeite werd is om oor reg te wees. 'n Man wat by die see sit en skielik sewe is en na stof en reën ruik, is 'n man wat die taal het en nie net gebruik het nie. Ek neem jou antwoord aan. Ek kan hom nie gebruik nie, soos jy gesê het, en dit is hoekom ek hom glo.

Maar nou die uniform, want jy het 'n geskiedenis gegee en die helfte uitgelaat. Ja, die taal het by Bloedrivier gestaan en in die kampe gelê, en ek buig my kop vir die kampe, my familie was ook daar. Maar voordat hy by Bloedrivier gestaan het, is hy gebore in die kombuise van die Kaap, in die monde van slawe van Batavia en Madagaskar en die Khoi wat die Hollanders se woorde krom gepraat het tot dit iets nuuts was. Die taal was 'n baster voordat hy 'n Boer was. En toe het jou party gekom en hom wit gemaak, en die mense wat hom gemaak het, na die Kaapse Vlakte gestuur, met die Groepsgebiedewet, in dieselfde taal. Dit is wat ek bedoel met die uniform. Nie dat jy hom geleer het om te waarsku nie. Dat jy hom geleer het om te vergeet wie sy ma was.

Jy sê jy het hom geleer om te regeer, nie om te vonnis nie, en ek moet jou toelaat om die verskil te ken. Ek laat jou toe. Maar wanneer die regering die paswet is, en die pas in Afrikaans geskryf is, en die kind in Soweto in 1976 gesê word hy moet in Afrikaans leer, dan is regeer en vonnis dieselfde woord. Jy weet dit. Dit was jou taal wat hulle daardie dag geskiet het, nie net jou polisie nie. Ek het dit in Parys gehoor en ek het geweet: nou is die taal klaar, hy is die taal van die geweer, en ek moet hom terugsteel of hom begrawe.

So hier is my volgende vraag. Augustus 1985, Durban. Die Rubicon. Die hele wêreld het gewag; daar was 'n toespraak in jou laai wat sou sê Mandela kom vry, die tuislande is klaar, ons gaan oor. Jy het die laai toegestoot en die vinger uitgehaal. Ek wil nie weet hoekom nie; die geskiedkundiges het dit klaar gevra. Ek wil weet wat jy daardie oggend gesien het. Wat was aan die ander kant van die rivier wat jou laat omdraai het? Was dit die kommuniste, soos jy sê? Of was dit jou eie mense, wat jou sou uitspoeg soos hulle my uitgespoeg het?

Breyten
(Bonnievale, waar die taal 'n baster was voordat hy 'n Boer geword het)

4. Botha aan Breyten

Meneer Breytenbach,

U het my kombuis-geskiedenis gegee en gesê ek het die helfte uitgelaat. Ek het dit nie uitgelaat nie. Ek het dit geweet en dit nie belangrik geag nie, wat 'n ander ding is, en u sal my toelaat om eerlik te wees oor my eie versuime, aangesien niemand anders dit vir my gaan doen nie. Ja, die taal het in die Kaapse kombuise begin. Ja, die slawe en die Khoi het hom krom gepraat tot hy reguit was. En ja, my party het hom wit gemaak en die mense wat hom gemaak het, oor die spoorlyn gestuur. Ek gaan nie sê dit was reg nie. Ek gaan sê dit was die tyd, en dat ek in daardie tyd geregeer het en nie in u tyd nie. U skryf uit 'n eeu waar dit maklik is om te weet wie die taal se ma was. Ek het uit een gekom waar 'n man wat dit hardop gesê het, sy setel verloor het. Ek het my setel gehou. Maak daarvan wat u wil.

Soweto. U sê dit was my taal wat hulle daardie dag geskiet het. Meneer, dit was nie my besluit nie; dit was Treurnicht se dwaasheid, en ek het dit destyds gesê, agter toe deure, waar 'n mens sulke dinge gesê het. Maar ek was in die Kabinet, en die Kabinet het dit laat staan, en ek gaan nie agter Treurnicht wegkruip nie, want hy is dood en ek is nog hier om te antwoord. Die kinders het gesterf. Die taal het daardie dag 'n vlek gekry wat hy nie sal afwas nie. U het dit in Parys gehoor. Ek het dit in Pretoria gehoor, en ek het gedink: nou het ons die taal verloor aan die kinders, en ons gaan hom nooit terugkry nie. U het besluit om hom terug te steel. Ek het besluit om hom te hou en aan te hou regeer. Een van ons was reg, en dit is nie vir my om te sê nie, hoewel ek dit nogtans sal sê: dit was ek, want die land het nie in 1976 geval nie. Hy het in 1994 geval, toe die ander man hom weggegee het.

Nou die Rubicon, en u vra wat ek daardie oggend gesien het. Ek sal u sê, want die geskiedkundiges het dit nie gevra nie. Hulle het gevra hoekom.

Ek het my mense gesien. Nie die kommuniste nie; die kommuniste was 'n vyand en 'n man vrees nie sy vyand nie, hy veg hom. Ek het die boere van die Vrystaat gesien, en die mynwerkers van die Wes-Rand, en die ou vrouens van Paul Roux wat my ma geken het, en ek het geweet: as ek daardie toespraak lees, is ek môre Jan Smuts. 'n Groot man wat sy eie mense weggegee het vir die wêreld se applous, en wat hulle daarvoor uitgestem het in 1948. Ek het vyf-en-dertig jaar lank teen Smuts se skaduwee geveg. Ek was nie bereid om hy te word nie.

So ja, meneer. U is reg, en dit is nou die tweede ding. Dit was my eie mense. Ek het omgedraai omdat hulle my sou uitspoeg, en ek het geweet dit, en ek het dit erger gemaak deur die vinger te lig, want 'n man wat bang is, praat hard. Ek was daardie oggend bang, en ek het dit vir niemand gesê nie, en ek sê dit nou vir u omdat u dit nie kan gebruik nie.

Maar let wel: hulle het my nogtans uitgespoeg. In 1989. Met 'n beroerte as verskoning en De Klerk as mes. So die rivier het my in elk geval gekry. Ek het net nie oorgegaan nie. Ek het daarin verdrink, aan die oewer, met my stewels aan.

P.W. Botha
(wat nie oor die rivier is nie, en ook nie weggeloop het nie)

5. Breyten aan Botha

Meneer Botha,

"'n Man wat bang is, praat hard." Ek ken dit. Digters doen dit ook; ons noem dit net 'n styl. Jy het dit vir my gesê omdat ek dit nie kan gebruik nie, en ek gaan dit ook nie gebruik nie. Ek gaan dit net hou, langs die hoenders. Dit is nou twee dinge wat ek van jou het wat niemand anders het nie. Ek weet nie wat om daarmee te doen nie. Dit is 'n vreemde erfenis van 'n man wat my sewe jaar toegesluit het.

Maar hoor wat jy gesê het, want ek dink jy het dit self nie gehoor nie. Jy het gesê jy het nie die kommuniste gevrees nie; 'n man veg sy vyand. Jy het die ou vrouens van Paul Roux gevrees. Meneer, dit is die hele geskiedenis van die Afrikaner in een sin. Ons het nooit die vyand gevrees nie. Ons het ons eie mense gevrees, hulle spoeg, hulle stilte in die kerk, hulle "wat sal die mense sê". En uit daardie vrees het ons 'n staat gebou wat kinders geskiet het, sodat die tannies nie sou praat nie. Jy het Smuts se skaduwee gesien op die oewer van die Rubicon. Ek het dieselfde skaduwee gesien toe ek in 1975 terugkom, net van die ander kant af: die man wat sy mense weggee vir die wêreld se applous. Hulle het my ook uitgespoeg, met minder seremonie. Ons is albei aan daardie oewer verdrink, jy met stewels en ek met 'n vals paspoort.

Nou stry ek. Jy sê die land het nie in 1976 geval nie, hy het in 1994 geval, toe De Klerk hom weggegee het. Nee. Die land het in 1948 geval, toe julle hom opgetel het. Wat in 1994 geval het, was die Afrikaner as regeerder, en dit is nie die land nie, dit is net 'n meubelstuk. Jy verwar die twee omdat jy veertig jaar lank op die stoel gesit het en gedink het die stoel is die huis. Ek gee toe dat iets geval het. Ek gee nie toe dat dit die land was nie.

En nou die vraag wat ek nie meer kan vermy nie, en ek vra dit nie soos die Kommissie dit sou gevra het nie. Die Staatsveiligheidsraad. Die notules met die woord "elimineer". Vlakplaas, De Kock, die mense wat in die nag by hul huise gehaal is en nooit teruggekom het nie. Jy het gesê jy was bang daardie oggend in Durban. Ek glo jou. Maar 'n bang man teken ook dinge. Ek wil nie weet of jy geweet het nie; ek dink jy het geweet en nie wou weet nie, en ek dink dit is die manier waarop alle bang mans regeer. Ek wil weet of jy geweet het wat die woord beteken. Toe iemand in daardie vergadering "elimineer" gesê het, in ons taal, met ons ma's se woord vir "uithaal", "wegvat", het jy 'n gesig gesien? Of net 'n lêer?

Ek vra omdat dit die verskil is tussen die taal gebruik en die taal hê. 'n Man wat die taal het, sien die gesig.

Breyten
(verdrink aan dieselfde oewer, van die ander kant af)

6. Botha aan Breyten

Meneer Breytenbach,

U het die stoel en die huis geskei, en ek gaan u nie daarvoor prys nie, want u het dit gedoen soos 'n digter, met 'n mooi beeld in die plek van 'n argument. Maar ek sal u antwoord. Ja, die Afrikaner as regeerder het in 1994 geval. U noem dit 'n meubelstuk. Meneer, dit was die enigste meubelstuk wat ons ooit gehad het. Ons het nie 'n Engeland gehad om na terug te gaan nie, of 'n Holland. Ons het die stoel gehad, en die stoel was die huis, want sonder die stoel is 'n Afrikaner net 'n wit man in Afrika met 'n taal wat niemand anders praat nie. U sê 1948 was die val. U sê dit omdat u in Parys geleer het dat regeer sonde is. Ek het in Paul Roux geleer dat nie regeer, verdwyn is. Ons sal hieroor nie ooreenkom nie, en ek is te oud om te maak asof.

Nou die Raad, en die woord. U vra dit nie soos die Kommissie nie. Goed. Dan antwoord ek dit nie soos ek die Kommissie sou geantwoord het nie.

Ek het destyds gesê, en ek sê dit nog, dat "elimineer" in daardie notules beteken het om uit die weg te ruim: arresteer, verban, neutraliseer. Dit is wat die woord in my mond beteken het toe ek hom gesê het. Ek gaan dit nie terugtrek nie, want dit is waar van my mond. Maar u vra nie oor my mond nie. U vra oor my oë, en dit is 'n vraag wat niemand my nog gevra het nie, en ek het twintig jaar gehad om aan hom te dink, by die see.

Ek het 'n lêer gesien. Dit is die waarheid, en dit is erger as wat u dink, want u dink dit is 'n ontwyking. Dit is nie. Ek het gesorg dat ek 'n lêer sien. 'n Man wat 'n land regeer waar die grens brand, leer om nie gesigte te sien nie, want gesigte maak 'n mens stadig en 'n stadige man verloor. Ek het die woord gehoor, in ons taal, en ek het nie my ma se stem gehoor wat sê "vat weg" nie. Ek het 'n staatsamptenaar gehoor. Ek het dit so gereël. Dit was nie dat ek geweet het en nie wou weet nie, soos u sê. Dit was dat ek 'n plek in myself gebou het waar die weet nie kon inkom nie, en ek het die deur toegemaak, en ek het die sleutel aan Vlok en Van der Merwe gegee, en hulle het aan De Kock gegee, en so af tot by die man met die vuur by Vlakplaas. Elkeen van ons het net 'n lêer gesien. Dit is hoe dit werk, meneer. Dit is hoe dit altyd werk. U het in 'n tronk gesit; u weet die bewaarder sien ook net 'n nommer.

En toe, by die see, het die gesigte gekom. Nie almal nie. 'n Paar. Ek gaan nie vir u name gee nie, want dit sou 'n bekentenis wees en ek maak nie bekentenisse nie. Ek sê net: die deur wat ek toegemaak het, het nie gehou nie. Die taal het hom oopgemaak, van die ander kant af, saam met die hoenders en die stof. Dit is wat u wou weet. Die man wat die taal het, sien die gesig. Ek het hom gesien. Laat. Te laat om enigiets te beteken behalwe vir my.

Ek vra nie om verskoning nie. Ek sê u net wat ek gesien het, omdat u gevra het wat ek gesien het.

P.W. Botha
(wat 'n lêer gesien het toe dit getel het, en 'n gesig toe dit nie meer kon nie)

7. Breyten aan Botha

Meneer Botha,

"Ek het 'n plek in myself gebou waar die weet nie kon inkom nie." Jy het my 'n mooi beeld verwyt in die plek van 'n argument, en toe het jy die presiese definisie van apartheid gegee, in een sin, sonder 'n beeld. Dit was nooit net 'n stelsel van groepsgebiede nie. Dit was 'n kamer wat elke wit man in homself gebou het, met 'n deur wat toe is, en die sleutel afgegee aan die volgende een. Jy het die groot kamer gebou en die res van ons het klein kamertjies gebou na jou patroon. Ek ook. Ek het ook 'n kamer gehad. Ek het hom net vroeër laat oopbreek, en dit was nie deur deug nie, dit was deur 'n Viëtnamese vrou en 'n tronksel.

Jy sê die bewaarder sien ook net 'n nommer. Ja. Maar hoor wat ek sewe jaar lank gedoen het: ek het hom laat kyk. Elke dag, met 'n grap, met 'n vraag oor sy ma, met 'n gedig oor sy droogte, tot die nommer 'n gesig gekry het en hy nie meer gemaklik kon sluit nie. Dit is wat die taal doen wanneer 'n mens hom het en nie net gebruik nie. Hy het dieselfde met jou gedoen, by die see, van die ander kant af. Ek is nie verbaas nie. Hy is 'n baster, en basters kom deur toe deure.

Nou die stoel. Jy sê sonder die stoel is 'n Afrikaner net 'n wit man in Afrika met 'n taal wat niemand anders praat. Meneer, dit is presies wat hy is, en dit is genoeg, en dit is die eerste keer dat hy die waarheid oor homself kan sê. En jy is verkeerd oor die taal: meer bruin mense praat hom as wit, en hulle het hom eerste gepraat. Sonder die stoel is die Afrikaner uiteindelik 'n Afrikaan, wat sy naam nog altyd gesê het en hy nie wou hoor nie. Jy het in Paul Roux geleer dat nie regeer, verdwyn is. Ek het in die sel geleer dat 'n mens nie verdwyn wanneer hulle jou alles vat nie; jy verdwyn wanneer jy ophou kyk. Die Afrikaner sal nie verdwyn nie. Hy sal net nie meer die enigste een in die kamer wees nie, en dit was nog altyd sy grootste vrees.

Ek gaan jou nou 'n vraag vra wat nie oor die land is nie. Jy het my drie dinge vertel wat ek nie kan gebruik nie: die hoenders, die vrees in Durban, die gesig by die see. Jy sê elke keer dat jy dit sê omdat ek dit nie kan gebruik nie. Maar jy het dit nogtans gesê, aan 'n man wat jy 'n verraaier noem, in briewe wat opgeskryf word. Jy het nooit iets sonder berekening gedoen nie. Wat is die berekening hier? Wat wil jy van my hê, meneer Botha? Ek dink ek weet, en ek wil hoor of jy dit kan sê. Ek dink jy wil hê iemand wat die taal het, moet dit neerskryf, sodat die deur nie weer toegaan wanneer jy dood is nie. Ek dink jy wil hê die digter in Parys moet vir die kind van Paul Roux 'n gedig skryf.

As ek verkeerd is, sê dit. As ek reg is, vra dit. Ek sal dit nie as 'n bekentenis reken nie. Ek sal dit as 'n bestelling reken, en ek sal hom uitvoer, want dit is wat die taal my nog skuld.

Breyten
(met 'n kamer wat oopgebreek is, en 'n pen)

8. Botha aan Breyten

Meneer Breytenbach,

U het my sin gevat en apartheid daarmee gedefinieer. Ek het dit sien kom terwyl ek hom skryf, en ek het hom nogtans geskryf. Neem daarvan wat u wil. Ek sê nie u is verkeerd nie. Ek sê ek het nie die woord vir die kamer gehad toe ek hom gebou het nie, en dat u hom nou het, is die verskil tussen 'n man wat regeer het en 'n man wat daarna geskryf het. Die tweede een het altyd die beter woorde. Hy het ook nooit die vergadering gelei nie.

Die Afrikaner as Afrikaan. Meneer, ek het dit al gehoor. Dit was in 1985 in my laai. Ek het geweet dit is waar, en ek het geweet die tannies van Paul Roux sou dit nie hoor nie, en ek het die laai toegestoot. U sê hy verdwyn nie, hy is net nie meer alleen in die kamer nie, en dit was sy grootste vrees. Ja. Ek erken dit. Ek het daardie vrees gehad en ek het hom regeer soos 'n man 'n perd regeer wat hy nie vertrou nie: hard, en met die hand altyd op die teuel. U sê meer bruin mense praat die taal as wit. Ek weet. Ek het dit ook in die laai gehad. Al wat ek nou nog kan sê, is dat die laai vol was en die moed leeg, en dat dit 'n ou man se hele belydenis is, en dat u dit nie 'n belydenis mag noem nie.

Nou u vraag, en u het hom gestel soos 'n man wat die antwoord al het en wil hoor of die ander een dit kan sê. U is reg dat ek niks sonder berekening gedoen het nie. U is verkeerd dat dit hier 'n berekening is. Dit is 'n bestelling, soos u sê, en ek plaas hom soos ek alles geplaas het, kortaf, want dit is die enigste manier waarop ek weet om iets te vra.

Skryf dit neer. Nie vir my nie; ek het my portret in die Parlement gehad en hulle het dit afgehaal, en ek gee nie om nie. Skryf dit vir die seun wat die hoenders toegemaak het, voordat hy geleer het om 'n lêer te sien. Skryf dat hy die taal gehad het. Skryf dat die taal 'n baster was en dat die seun dit nie geweet het nie, en dat die man dit geweet het en die laai toegestoot het. Skryf dat die deur nie gehou het nie. Ek wil nie hê u moet my daarin vergewe nie; u het gesê u het nie die reg nie, en u het reg. Ek wil net hê die kamer moet 'n venster hê wanneer ek nie meer daar is om die deur toe te hou nie, sodat die volgende Afrikaner wat hom bou, ten minste weet iemand het daaruit gekyk.

Dit is wat ek van u wil hê, meneer. Ek het dit nou gesê. Ek het dit aan 'n verraaier gesê, in ons taal, en dit is die eerste ding in dertig jaar wat ek gevra het in plaas van beveel. Moenie daaruit 'n mooi ding maak nie. Maak daaruit 'n gedig, wat 'n harder ding is, soos u my self geleer het.

Die see is vanoggend grys. Dit beteken niks. Ek sê dit net omdat u van sulke dinge hou.

P.W. Botha
(Paul Roux, deur Wilderness; met die laai oop en die hand van die teuel af)

9. Breyten aan Botha

Meneer Botha,

Die bestelling is ontvang. Ek gaan hom uitvoer, en ek gaan dit nie 'n mooi ding maak nie, want jy het reg, 'n gedig is harder. Ek gaan ook nie sê dat ek jou vergewe nie, want ek het nie die reg nie en jy het nie gevra nie, en ons het albei ons woord gehou tot die einde. Dit is die enigste ooreenkoms wat twee Afrikaners ooit eerlik kan sluit: om nie te maak asof nie.

Voor die gedig, een laaste stoot, want ek sou myself nie wees as ek dit laat verbygaan nie. Jy sê die man wat daarna skryf het altyd die beter woorde, maar hy het nooit die vergadering gelei nie. Ja. En die man wat die vergadering gelei het, het altyd die laai gehad, en die laai was vol, en die moed leeg. Meneer, dit is nie 'n belydenis nie, jy het my verbied om dit so te noem. Dit is 'n inventaris. Ek neem hom aan soos 'n mens 'n huis aanneem van iemand wat dood is: met die skuld daarby.

Hier is die gedig. Dit is vir die seun, nie vir jou nie. Jy kan oor sy skouer lees.

vir die seun van paul roux

die hoenders moet toe voor donker
sê sy ma en hy gaan, sewe jaar oud,
met die stof nog warm en die reën wat kom
en hy tel hulle in 'n taal wat hy nie weet
'n baster is nie, geleen by die kombuis,
krom gepraat tot reguit, en syne

later bou hy 'n kamer
en gee die sleutel af
en leer om 'n lêer te sien
waar 'n gesig was

die deur hou nie
sy ma se stem kom deur die see
sê weer: die hoenders, seun,
en hy staan op, oud, met 'n stok,
en gaan kyk of hulle toe is

hulle is nie
hulle was nooit
maar hy kyk

dit is die venster.

Dit is al. Dit is nie 'n mooi ding nie. Dit is 'n harde ding met 'n venster in, soos jy gevra het. Die volgende Afrikaner wat 'n kamer bou, sal dit kan lees, en hy sal weet iemand het daaruit gekyk, laat, met 'n stok, en dat dit nie genoeg was nie, en dat dit tog gedoen is.

Die see hier op Gorée is ook grys vanoggend. Dit beteken ook niks. Ek sê dit net omdat ons nou twee ou mans is wat dieselfde taal het, en dit is die enigste ding wat ons ooit gedeel het, en dit is meer as wat ek gedink het.

Breyten Breytenbach
(jou gevangene; jou landgenoot; die man wat die bestelling uitgevoer het)