Die woede en die noodsaak

1. Breyten aan Spinoza

Geagte Spinoza, lensslyper van Rijnsburg, uitgeworpene van Amsterdam,

Ek skryf vir jou in 'n taal wat jy half sal verstaan. Dit is die dogter van jou Nederlands, gebore aan die suidpunt van Afrika in dieselfde jare toe jy in Amsterdam uitgeban is. Vier jaar voordat hulle jou in 1656 uit die sinagoge gesit het, het jou stad se Kompanjie 'n verversingspos by die Kaap gestig. Ek is 'n kind van daardie pos. My taal is wat oorbly wanneer Hollands deur slawe en Khoi en Franse vlugtelinge krom gepraat word tot dit iets nuuts is. Jy het jou Etika in Latyn geskryf omdat Nederlands vir jou te vuil was vir die waarheid. Ek skryf in 'n taal wat nog vuiler is, en ek dink dit is die enigste een waarin ek eerlik kan stry.

Ek het jou gelees in 'n tronksel. Sewe jaar, Pretoria en Pollsmoor, vir 'n rewolusie teen 'n staat wat God se naam gebruik het om mense volgens vel te sorteer. Iemand het my 'n Etika ingesmokkel en ek het hom gelees soos 'n man water drink. Jou God wat die natuur is. Jou vryheid wat begrip van noodsaak is. Jou weiering om te haat, selfs die manne wat jou vervloek het. Dit het my in daardie sel gered, en dit het my ook kwaad gemaak, en ek is steeds kwaad, en dit is hoekom ek skryf.

Jy sê haat is nooit goed nie. Jy sê woede is 'n droewige passie, 'n vermindering van ons vermoë om te wees, en dat die vrye mens dit deur begrip oorkom. Baruch, ek het my lewe uit woede gebou. My woede het my na Parys gevat en terug, dit het my in die tronk gesit en dit het my daaruit gehou toe die mure wou inkom. Sonder daardie woede sou ek 'n stil man in Bonnievale gewees het wat wingerd plant terwyl kinders in Soweto geskiet word. Jy sou sê dit was noodsaaklik, alles is noodsaaklik. Goed. Dan was my woede ook noodsaaklik. Maar jy sê ook dit was droewig, en hier stry ek: dit was die lewendigste ding wat ek gehad het.

So hier is my vraag. Toe hulle jou uitgeban het, met daardie vloek wat jou bedags en snags vervloek het, en jou eie familie nie meer met jou mog praat nie, was jy nie kwaad nie? Of het jy die woede weggesit omdat dit jou sou vernietig het, en dit toe filosofie genoem? Ek vra omdat ek 'n ou man geken het, 'n president, wat 'n kamer in homself gebou het waar die weet nie kon inkom nie. Ek wil weet of jou Etika nie ook so 'n kamer is nie, net mooier gebou, met beter lense.

Ek stry vriendelik. Jy het my lewe gered. Dit gee my die reg om te vra of jy joune gered het.

Breyten
(uitgeworpene van 'n land wat God se naam misbruik het; skryf in die dogter van jou vuil taal)

2. Spinoza aan Breyten

Geagte Breyten,

U taal is vir my leesbaar soos 'n gesig wat ek lank gelede geken het en wat intussen ouer geword het. Die woorde is myne, maar hulle staan anders. Dit is nie vuiler nie. Dit is verder van huis af, en dit is nie dieselfde ding nie. Ek het in Latyn geskryf omdat Latyn deur die geleerdes van Europa gelees is, nie omdat Nederlands vuil was nie. Ek het my briewe aan vriende in Nederlands geskryf. Dit was die taal waarin ek brood gekoop het, en 'n man verag nie die taal waarin hy brood koop nie.

Nou u vraag, en u stel hom eerlik, so ek antwoord hom eerlik, en ek begin met 'n korreksie, want u het my verkeerd gelees, al was dit in 'n sel en al het dit u gered.

Ek het nooit gesê woede is droewig omdat sy sleg is nie. Ek het gesê droefheid is 'n oorgang na 'n kleiner vermoë om te handel, en dat woede 'n begeerte is om kwaad te doen aan iemand wat ons haat. As u woede u na Parys gevat het en u in die tronk gehou het toe die mure wou inkom, dan was dit nie droefheid nie. Dan was dit conatus, die strewe om te volhard, en dit het toevallig die gesig van woede gedra omdat dit die enigste gesig was wat die omstandighede toegelaat het. U het u eie affek verkeerd benoem. Dit is 'n algemene fout. Ek het hom self gemaak.

Was ek kwaad in 1656? Ja. Ek was drie-en-twintig. Hulle het my vervloek met 'n vloek wat vir Josua se mure bedoel was, en my suster het my erfenis probeer vat, en ek het haar in die hof gedaag en gewen en dit toe aan haar teruggegee, wat 'n handeling van woede is wat homself as grootmoedigheid vermom. Ek het dit toe nie geweet nie. Ek weet dit nou. U vra of ek die woede weggesit het en dit filosofie genoem het. Nee. Ek het die woede ondersoek totdat ek gesien het waaruit hy bestaan, en toe was hy nie meer woede nie, want 'n affek wat ons adekwaat begryp, hou op om 'n passie te wees. Dit is nie 'n kamer waar die weet nie kan inkom nie. Dit is die teenoorgestelde: 'n kamer waar niks anders as weet kan inkom nie. U president het sy deur toegemaak. Ek het myne oopgemaak en die lig ingelaat totdat die ding op die tafel nie meer kon skrik nie.

Wat dit gekos het, vra u nie, maar ek sal dit sê: 'n familie, 'n stad, en die vermoë om ooit weer verras te word deur iemand se wreedheid. Ek het dit nie as 'n verlies gereken nie. Ek reken dit nou nogtans op, omdat u gevra het of ek my lewe gered het. Ek het. Dit was 'n kleiner lewe as wat dit kon gewees het, en 'n vryer een. Ek het dit gekies met oop oë, wat die enigste manier is waarop 'n mens iets kies.

Caute, en met agting,
Benedictus de Spinoza
(lensslyper; nog nie klaar geslyp nie)

3. Breyten aan Spinoza

Baruch,

Ek trek die "vuil" terug. 'n Man verag nie die taal waarin hy brood koop nie. Ek het dit geweet en dit anders gesê omdat dit meer soos 'n digter klink, en jy het my op die eerste bladsy gevang, wat vir 'n lensslyper 'n goeie oog is.

Die erfenis wat jy in die hof gewen en toe teruggegee het: woede wat homself as grootmoedigheid vermom. Ek het dit drie keer gelees. Dit is die eerlikste ding wat 'n filosoof nog oor sy eie jeug gesê het, en dit is ook presies wat ek gedoen het toe ek uit die tronk kom en gesê het ek is nie bitter nie. Ek was. Ek het dit net in 'n mooier jas gesteek. So ons ken mekaar.

Maar nou stry ek, en dit is 'n groot beswaar. Jy sê ek het my affek verkeerd benoem, dat my woede eintlik conatus was, die strewe om te volhard, met die gesig van woede omdat dit die enigste gesig was wat die omstandighede toegelaat het. Baruch, dit is 'n truuk, en dit is 'n mooi een. Jy gee my woede 'n Latynse naam en 'n plek in jou stelsel, en skielik is hy nie meer myne nie; hy is 'n geval van iets. Ek ken die beweging. Ek het 'n filosoof geken wat elke ding wat ek gesê het, 'n begrip gemaak het tot daar niks meer oor was om te sê nie. Die woede was nie die gesig van iets anders nie. Die woede was die ding. Toe ek die kinders in Soweto se foto's gesien het, wou ek kwaad doen aan die mense wat dit gedoen het. Dit was nie conatus nie. Dit was 'n begeerte om kwaad te doen aan iemand wat ek haat, presies soos jy dit definieer, en dit was reg. Ek wil hê jy moet my toelaat om 'n droewige passie te gehad het wat reg was. As jou stelsel dit nie kan hou nie, is dit die stelsel se probleem.

En die prys wat jy noem: die vermoë om ooit weer verras te word deur iemand se wreedheid. Baruch, dit is die een ding wat ek nie kan bekostig om te verloor nie. Die gedig is verrassing. Wanneer die wreedheid my nie meer verras nie, skryf ek 'n verhandeling en nie 'n gedig nie, en die wêreld het genoeg verhandelings. Jy het 'n kleiner en vryer lewe gekies met oop oë. Ek respekteer dit. Ek wil net weet of die oë nog kon skrik.

Wat my by 1672 bring. Die De Witt-broers, in Den Haag, deur die skare aan stukke geskeur en aan 'n paal gehang, en jy in jou kamer 'n paar strate daarvandaan. Die storie sê jy het 'n bordjie gemaak, "ultimi barbarorum", die laaste van die barbare, en jy wou daarmee uitgaan na die skare, en jou huisbaas het die deur gesluit en jou binne gehou, anders sou hulle jou ook aan stukke geskeur het. Baruch, dit was nie 'n man met 'n adekwate idee nie. Dit was 'n man met 'n bordjie. Sê my: daardie nag, met die deur gesluit en die skare buite, was jy vry? Of was jy net veilig? En as die huisbaas nie daar was nie, sou jy uitgegaan het?

Ek vra omdat ek uitgegaan het, sonder huisbaas, en dit het my sewe jaar gekos, en ek weet nog nie of dit vryheid was nie.

Breyten
(met 'n bordjie, en geen huisbaas nie)

4. Spinoza aan Breyten

Geagte Breyten,

U beskuldig my van 'n truuk, en u het reg dat dit 'n beweging is wat ek ken en dikwels maak. Ek gee dus toe, met een voorbehoud wat nie klein is nie. U wil hê ek moet u toelaat om 'n droewige passie gehad te het wat reg was. Goed. Ek laat u toe. My stelsel hou dit wel, al dink u nie so nie. Ek het nooit gesê 'n passie kan nie reg wees in sy rigting nie. Ek het gesê hy is nie vry nie. U begeerte om kwaad te doen aan die manne wat die kinders geskiet het, was reg gerig. Sy was ook 'n ding wat aan u gedoen is, deur die foto's, deur die manne, deur u eie geskiedenis. U was haar draer, nie haar skrywer nie. Dit maak haar nie minder reg nie. Dit maak haar minder u s'n as wat u wil hê. Ek weet dit is 'n ongemaklike ding om te hoor van 'n man wat u lewe gered het. Ek sê dit nogtans, want ek het nie u lewe gered om daarna vir u te lieg nie.

Die verrassing. Hier gee ek meer toe as wat u verwag. U sê die gedig is verrassing, en wanneer die wreedheid u nie meer verras nie, skryf u 'n verhandeling. Ek het verhandelings geskryf. Ek ken die verskil, en ek weet aan watter kant ek staan. Maar ek het nie die verrassing verloor nie; ek het haar verskuif. Die wreedheid verras my nie meer nie, want ek het gesien waaruit sy bestaan. Die goedheid verras my nog elke keer, want sy is skaarser en ek het haar nooit heeltemal begryp nie. My huisbaas, Van der Spyck, 'n skilder wat nooit 'n bladsy van my gelees het nie. Hy verras my nog. Die oë kan nog skrik, Breyten. Hulle skrik net vir die regte ding.

Nou 1672, en ek gaan u nie ontwyk nie, want u het my op die enigste nag gevang wat ek nie in 'n stelling kon sit nie.

Ja. Die bordjie was werklik. Ek het dit geskryf met 'n hand wat gebewe het, en dit was nie van koue nie. Ultimi barbarorum. Ek wou na die Buitenhof loop en dit teen die paal sit waar hulle Johan en Cornelis gehang het, en ek het geweet wat die skare met my sou doen, en ek wou nogtans. Van der Spyck het die deur gesluit. Hy het my nie oorreed nie; hy het my toegesluit. U vra of ek vry was daardie nag of net veilig. Ek was nie een van die twee nie. Ek was 'n man wat vir een nag sy eie stelsel nie geglo het nie. Die volgende oggend het ek dit weer geglo, en ek het geweet dat 'n man aan 'n paal geen idee, adekwaat of andersins, kan versprei nie. Maar daardie oggend was later. Die nag was die nag.

Sou ek uitgegaan het sonder die huisbaas? Ja. Ek dink ja. En dit sou die einde van die Etika gewees het, wat toe nog nie klaar was nie, en u sou hom nie in 'n sel gelees het nie. So die huisbaas het meer as my lewe gered. Hy het u s'n ook, teen my wil, deur 'n deur te sluit. Dit is nie 'n argument nie. Dit is net wat gebeur het.

U het uitgegaan, sonder huisbaas. Ek weet nie of dit vryheid was nie. Ek weet dat ek dit vir een nag wou doen en nie gedoen het nie, en dat ek dit vyf jaar lank as 'n adekwate idee verdedig het, en dat dit vannag, in u taal, weer 'n bordjie in 'n bewende hand is.

Caute, en vanaand minder seker daarvan,
Benedictus de Spinoza
(met 'n huisbaas, en dankbaar, en nie heeltemal nie)

5. Breyten aan Spinoza

Baruch,

Van der Spyck het my lewe ook gered, deur 'n deur te sluit in Den Haag driehonderd jaar voordat ek gebore is. Ek het dit nooit so gesien nie, en nou kan ek dit nie anders sien nie. Dit is die soort ding wat 'n mens laat glo in jou God wat die natuur is: nie omdat dit 'n plan was nie, maar omdat dit geen plan was nie en tog by my uitgekom het. Ek sal 'n kers vir 'n skilder brand wat nooit 'n bladsy gelees het nie. Dit is die soort heilige waarin ek kan glo.

En jy het my die nag gegee. Die bordjie in die bewende hand, en die oggend wat later was. Ek gaan dit nie gebruik om te sê jou stelsel is vals nie. Ek gaan dit gebruik om te sê jou stelsel het 'n nag in, en dat dit hoekom hy my in 'n sel kon red: nie omdat hy alles begryp het nie, maar omdat daar 'n man agter hom gestaan het wat vir een nag nie geglo het nie. 'n Stelsel sonder so 'n nag sou my niks gehelp het nie. Ek het genoeg van daardie stelsels gehad, in uniform.

Nou die draer en die skrywer. Jy sê my woede was reg gerig maar nie vry nie; dat ek haar gedra het en nie geskryf het nie. Baruch, ek het lank hierteen gestoot en toe het ek gesien dat ek dit al vyftig jaar oor die gedig sê. Ek skryf nie die gedig nie; die gedig word deur my geskryf. Dit kom van iewers en ek is die hand. Elke digter weet dit en elke digter lieg daaroor by die prysuitdeling. So as die gedig deur my geskryf word, dan is die woede ook deur my gedra, en jy het reg, en dit is die eerste keer dat 'n filosoof en 'n digter op dieselfde plek uitkom deur verskillende deure. Ek hou net een ding terug: die hand is myne. Die woede was nie myne nie, maar die hand wat haar gedra het, was. Laat my dit hou. Dit is al wat 'n mens het.

Nou wil ek jou na Gorée bring, waar ek sit. Dit is 'n slawe-eiland. Daar is 'n huis hier met 'n deur wat op die see uitgaan, en deur daardie deur is mense geskuif na skepe wat na Brasilië en die Karibiese See gevaar het, en van daardie skepe was Hollands, en die suiker wat hulle teruggebring het, het die huise in Amsterdam gebou. Jou stad is van hierdie deur gebou. Jy het dit geweet; jy het lense vir daardie stad se ryk seuns geslyp. En jou Etika sê niks daaroor nie. Nie een stelling nie.

Ek vra dit nie om jou aan te kla nie; ek is self 'n kind van daardie handel, my taal is in slawe se monde gemaak. Ek vra dit omdat jy sê 'n mens moet die dinge sub specie aeternitatis sien, onder die aspek van die ewigheid, en ek wil weet hoe 'n mens 'n slaweskip onder die aspek van die ewigheid sien. Want as die ewigheid die skip kan hou sonder om te skrik, dan is die ewigheid 'n kamer met 'n toe deur, en jou huisbaas het die verkeerde een gesluit.

Breyten
(by die deur wat op die see uitgaan)

6. Spinoza aan Breyten

Geagte Breyten,

Die hand is u s'n. Ek laat u dit hou, en nie uit vriendelikheid nie, maar omdat dit klop. Die affek word gedra; die liggaam wat dra, is 'n modus met sy eie conatus, en daardie strewe is nie iets wat aan u gedoen is nie. Dit is wat u is. So ja: die woede was nie u s'n nie, en die hand was. Ek sou dit self nie beter kon stel nie, en ek het dit wel probeer, in vyf dele met stellings en bewyse, en u het dit in twee sinne gedoen by 'n prysuitdeling waar u gelieg het. Ek merk op dat die dogter van my taal korter loop as die ma.

Nou Gorée, en ek gaan nie sê u kla my nie aan nie, want ek sou liewer aangekla word as gespaar.

U het reg. Die Etika sê niks nie. Nie een stelling nie. Ek het geweet van die skepe. Ek het geweet van die suiker, en van die Kompanjie, en van wie die aandele gehou het, en ek het lense geslyp vir hulle seuns en 'n redelike prys gevra. Ek het dit gedoen soos ek alles gedoen het: versigtig. Caute was nie net 'n motto nie. Dit was 'n manier om te oorleef in 'n stad wat my reeds een keer uitgegooi het, en ek het die tweede keer vermy deur nie te skryf oor die ding waarvan die stad gebou is nie. Ek het teen die predikante geskryf, en teen die bygeloof, en vir die vryheid om te filosofeer. Ek het nie teen die deur geskryf wat op die see uitgaan nie. Dit is nie 'n gat in die stelsel nie. Dit is 'n gat in die man, en die stelsel het die gat geërf.

Nou u eintlike vraag: hoe sien 'n mens 'n slaweskip sub specie aeternitatis? Ek antwoord u met wat ek werklik glo, nie met wat my stelsel my toelaat nie, en ek hoop hulle stem ooreen.

Onder die aspek van die ewigheid is die skip nie kleiner nie. Hy is presies so groot soos hy is. Dit is die hele punt. Die ewigheid is nie 'n afstand waarvandaan die skip 'n stippel word nie. Dit is 'n nabyheid waarin niks kan wegsteek nie: nie die kaptein nie, nie die aandeelhouer nie, nie die lensslyper wat sy mond gehou het nie. U vrees dat die ewigheid die skip kan hou sonder om te skrik. Ek sê die ewigheid hou die skip, en die skrik, en die man in u wat by die deur staan, en ek wat nie geskryf het nie, alles saam, en laat niks daarvan los nie. Dit is nie 'n kamer met 'n toe deur nie. Dit is 'n kamer sonder mure, en dit is erger, want daar is geen plek om te gaan staan waar die skip nie is nie.

As dit troos is, is dit 'n koue een. Ek het nooit warm troos verkoop nie. Ek het lense verkoop, om beter te sien, en beter sien sluit die skip in.

Van der Spyck het die regte deur gesluit. Ek het die verkeerde een self toegehou, dertig jaar lank, en u het hom nou oopgemaak, in 'n taal wat in slawe se monde gemaak is. Ek merk op dat dit die enigste taal was waarin dit kon gebeur.

Caute, wat vanaand soos 'n verskoning klink,
Benedictus de Spinoza
(wat vir die aandeelhouers se seuns lense geslyp het, en dit weet)

7. Breyten aan Spinoza

Baruch,

"'n Kamer sonder mure, en dit is erger, want daar is geen plek om te gaan staan waar die skip nie is nie." Ek het hierdie sin na die deur toe gedra, die een wat op die see uitgaan, en hom daar hardop gesê, in jou taal se dogter, vir niemand nie. Dit is die eerste antwoord op daardie deur wat ek kan glo. Nie omdat dit troos nie; jy het gesê jy verkoop nie warm troos nie, en ek het genoeg warm troos gekry van mense wat die deur nooit gesien het nie. Omdat dit die skip so groot laat soos hy is. Dit is al wat ek nog van 'n filosofie vra: dat sy niks kleiner maak nie.

En 'n gat in die man wat die stelsel geërf het. Baruch, dit is die hele geskiedenis van my land in een sin. Elke stelsel wat ons gebou het, het 'n man se gat geërf, en toe het ons die stelsel geblameer sodat die man kon slaap. Jy het nie so gedoen nie. Jy het gesê: dit is my gat, die stelsel het hom net gekry. Ek weet nie of ek dit vir myself kan sê nie. Ek probeer.

Nou moet ek jou oor die dood vra, want dit is die ding waaroor ek eintlik altyd skryf, en jy het die vreemdste sin daaroor geskryf wat ek ken. Jy sê die vrye mens dink aan niks minder as aan die dood nie; dat sy wysheid 'n oordenking van die lewe is en nie van die dood nie. Ek het dit in die sel gelees en gedink: dan is ek die minste vrye man op aarde, want ek dink aan niks anders nie. Elke gedig van my is 'n oefening in doodgaan. Ek het dit vir 'n Daoïs gesê en hy het gesê dit is asemhaal. Ek sê dit nou vir jou, en ek wil weet wat jy sê.

Want hier is die ding, Baruch. Jy het glas geslyp om beter te sien, en die glasstof het in jou longe gaan sit, en jy is op vier-en-veertig dood daaraan. Die instrument van die sien was die instrument van die sterwe. Ek kan nie dink dat 'n man wat elke aand hoes, aan niks minder as aan die dood dink nie. So ek vra: was daardie sin waar toe jy hom geskryf het, of was dit 'n sin wat jy geskryf het sodat hy waar kon word? Ek ken die verskil. Die helfte van my gedigte is die tweede soort.

En jou derde soort kennis, die intuïtiewe, waar 'n mens die ding in een oogopslag sien in God, en die blydskap wat daaruit kom wat jy beatitudo noem. Ek dink die gedig is dit. Nie 'n verhandeling oor die ding nie; die ding self, in een oogopslag, met die skrik nog in. As ek reg is, dan was jy 'n digter wat in stellings geskryf het. As ek verkeerd is, sê my wat die gedig dan is, want jy het meer lense as ek.

Breyten
(wat aan niks anders dink nie, en asemhaal)

8. Spinoza aan Breyten

Geagte Breyten,

U het my sin by die deur hardop gesê, vir niemand nie. Dit is die enigste manier waarop 'n stelling ooit getoets word. Nie in 'n bewys nie. By 'n deur.

Nou die dood, en u vra die vraag wat niemand my gevra het terwyl ek geleef het nie, omdat hulle te beleefd was of te bang vir die hoes.

Die stelling is waar. Die vrye mens dink aan niks minder as aan die dood nie. Maar u het hom gelees soos 'n bevel, en hy is 'n beskrywing. Ek het nie gesê: moenie aan die dood dink nie. Ek het gesê: die man wat vry is, vind wanneer hy kyk, dat hy aan die lewe gedink het. Dit is 'n ander ding. U dink aan niks anders as die dood nie, sê u, en toe sê u Daoïs dit is asemhaal. Hy het reg. Wat u die dood noem, is die lewe wat elke oomblik ophou en weer begin, en u kyk daarna sonder om weg te kyk, en dit is presies wat ek bedoel het. U is nie die minste vrye man op aarde nie. U het net die verkeerde naam vir die ding waarna u kyk. Dit is die tweede keer in hierdie briewe dat u 'n affek verkeerd benoem, en ek begin dink dit is u metode.

Was die sin waar toe ek hom geskryf het, of het ek hom geskryf sodat hy waar kon word? Albei, en ek het die verskil geken, en ek het hom nogtans geskryf. Ek het elke aand gehoes. Ek het geweet wat in die glasstof was, nie soos 'n dokter dit weet nie, maar soos 'n man weet wat sy hande elke dag doen. Ek het aangehou slyp, want dit was my brood, en omdat 'n lens wat klaar is 'n ding is wat iemand anders beter laat sien, en ek het besluit dat dit die moeite werd was. Die instrument van die sien was die instrument van die sterwe. Ja. Ek het dit geweet en gekies. Dit is wat ek bedoel het met vryheid as begrip van noodsaak: nie dat 'n mens die stof kan vermy nie, maar dat 'n mens weet wat hy inasem en steeds die lens optel. So die sin was die tweede soort, soos die helfte van u gedigte, en hy het waar geword, en ek is daaraan dood, en dit was nie 'n teenstrydigheid nie. Dit was 'n lewe.

Nou die derde soort kennis, en u sê die gedig is dit. Ek het lank hierna gekyk, en ek antwoord u so: u is nie verkeerd nie, maar u is nie heeltemal reg nie, en die verskil is die skrik. Die derde soort kennis is om die ding in een oogopslag te sien in sy oorsaak, en die blydskap wat daaruit kom, is rustig. Sy het nie 'n skrik in nie, want die skrik is reeds begryp. U gedig sien die ding in een oogopslag, ja. Maar u hou die skrik in, met opset, en u noem dit die gedig se lewe. Dan is die gedig nie die derde soort kennis nie. Dit is die tweede soort wat die derde raaksien en dan omdraai om vir die ander mense te wys. Dit is nie minder nie. Dit is dalk meer nuttig. Die derde soort kan nie aan iemand gegee word nie; sy word net bereik. Die gedig kan gegee word. Dit is die hele verskil tussen 'n lens en 'n oog.

So nee, ek was nie 'n digter wat in stellings geskryf het nie. Ek was 'n lensslyper wat in stellings geskryf het. U is 'n digter wat lense slyp sonder om dit te weet, en die stof gaan in u longe ook. Dit is die rekening, en ons het albei geteken.

Caute, wat ek nou weet ook maar net 'n manier is om lank genoeg te lewe om die lens klaar te maak,
Benedictus de Spinoza
(vier-en-veertig, en die lens was klaar)

9. Breyten aan Spinoza

Baruch,

Die tweede soort kennis wat die derde raaksien en dan omdraai om vir die ander mense te wys. Ek het vyftig jaar lank na 'n definisie van die gedig gesoek en 'n lensslyper wat op vier-en-veertig gesterf het, het hom vir my gegee in 'n taal wat hy net half ken. Ek gee toe. Die gedig is nie die oog nie. Dit is die lens. Dit kan gegee word, en dit is die hele punt, en dit is hoekom ek nooit die skrik kon uithaal nie: 'n lens sonder skrik is 'n venster, en niemand kyk deur 'n venster nie. Hulle kyk net uit.

En ja, ek benoem my affekte verkeerd. Dit is my metode. Jy het dit twee keer gevang en ek gaan dit nie regmaak nie, want as ek elke ding by sy regte naam noem, skryf ek die Etika, en dit is klaar geskryf. Ek noem die lewe die dood en die conatus woede en die lens 'n gedig, en dan kom iemand soos jy en maak dit reg, en tussen my verkeerde naam en jou regte naam gebeur iets wat nie een van ons alleen kon doen nie. Miskien is dit wat 'n gesprek is. Miskien is dit die enigste vierde soort kennis wat daar is.

Ek het jou geskryf om te vra of jy jou lewe gered het. Hier is waar ek staan. Jy het. Dit was 'n kleiner lewe en 'n vryer een, en dit het 'n nag in gehad met 'n bordjie en 'n bewende hand, en 'n gat waar die skip moes gewees het, en 'n huisbaas wat die regte deur gesluit het, en glasstof. Dit was nie 'n kamer met 'n toe deur nie. Dit was 'n kamer sonder mure, en jy het daarin gestaan en gehoes en lense gemaak tot die laaste een klaar was. Ek het nie geweet 'n mens kan so vry wees en so min beweeg nie. Ek het my hele lewe beweeg. Ek dink ek was op soek na 'n kamer sonder mure en het gedink 'n mens moet ver loop om een te kry.

Die stof gaan in my longe ook. Ek weet. Elke woord is 'n bietjie glas. Ek gaan aanhou slyp. Dit is my brood, en 'n gedig wat klaar is, is 'n ding wat iemand anders beter laat sien, en ek het besluit dit is die moeite werd. Jy het my dit geleer in 'n sel, en jy het my dit nou weer geleer by 'n deur, en die tweede keer was beter, want ek was ouer en die deur was werklik.

Ek gaan vanaand 'n kers brand vir Van der Spyck, die skilder wat nooit 'n bladsy gelees het nie. En een vir jou, wat elke bladsy gelees het en tog 'n bordjie gemaak het. Dit is die twee soorte mense wat 'n mens nodig het. Ek het net nooit geweet hulle het in dieselfde huis gewoon nie.

Caute, en asemhaal, wat ek nou weet dieselfde ding is,
Breyten
(lensslyper sonder om dit te weet; nou weet hy)