Die verraaide rewolusie

1. Breyten aan Žižek

Geagte Žižek, ou snuiwer van Ljubljana,

Ek het jou stukkie oor Mandela se begrafnis gelees, die een waarin jy sê dat 'n man wat deur die hele wêreld geprys word, van die bankiers tot die bedelaars, noodwendig niks werklik versteur het nie. Jy het dit sy "sosialistiese mislukking" genoem. Ek het gelag, en toe het ek kwaad geword, en toe het ek besluit om vir jou te skryf, want dit is die volgorde waarin 'n mens met jou omgaan.

Jy weet dalk nie wie ek is nie. Ek is 'n digter wat sewe jaar in Pretoria se tronke gesit het vir 'n rewolusie wat toe gekom het en my nie geken het nie. Ek het oop briewe aan Mandela geskryf, aan Mbeki, aan Zuma. Ek het gesê die kamerade het die huis oorgeneem en die meubels verkoop. Vir my moeite is ek 'n verbitterde ou wit man genoem, 'n balling wat van Parys af kla. Miskien is dit waar. Ek het lank genoeg geleef om te weet dat 'n mens albei gelyk kan wees: reg en verbitterd.

So hier is my vraag, en ek vra dit as iemand wat op die vloer van die geskiedenis gesit het en nie in die galery nie. Jy sê elke rewolusie word verraai op die oomblik dat sy slaag. Jy sê dit met so 'n plesier, ou vriend. Jy vryf jou neus en vertel 'n grap oor Stalin en die gehoor lag en betaal vir die kaartjie. Ek wil weet: wat bly oor vir 'n mens wat nie van die verraad 'n teorie kan maak nie, maar dit elke dag moet drink soos koffie? Wat doen die digter na die rewolusie, behalwe om die hofnar te wees wat vir die nuwe koning sê dat sy klere die oue s'n is?

Jy sal my seker 'n "mooi siel" noem, Hegel se beautiful soul, die man wat sy hande skoon hou deur almal te beskuldig. Doen dit gerus. Maar sê dan ook vir my wat jou hande doen, behalwe om die neus te vryf.

Ek stry vriendelik. Ek het jou boeke gelees en ek hou van jou, wat erger is as om nie van jou te hou nie.

Breyten
(digter, oud-gevangene, tans woonagtig in die middelwêreld tussen Parys en Gorée)

2. Žižek aan Breyten

Liewe Breyten, my ou vriend wat ek nog nooit ontmoet het nie,

Eers, ek moet bieg: ek weet presies wie jy is. Ek het jou boek oor die tronk gelees in 'n slegte Duitse vertaling in 1990, en ek onthou dat ek gedink het, hier is 'n man wat sewe jaar gehad het om te dink en nie een keer 'n teorie gemaak het nie. Dit was destyds vir my 'n verwyt. Nou is dit 'n kompliment. So gaan dit met ouword, en so aan en so aan.

Nou, jou vraag. Jy sê ek vertel 'n grap oor Stalin, die gehoor lag, en betaal vir die kaartjie. Korrek! Maar jy mis die eintlike obseniteit. Die obseniteit is nie dat hulle lag nie. Die obseniteit is dat hulle lag en dan huis toe gaan en presies dieselfde doen as gister. Dit is ideologie in sy suiwerste vorm: nie "hulle weet nie wat hulle doen nie" maar "hulle weet baie goed, en tog doen hulle dit." Die lag is nie die uitweg nie. Die lag is die smeermiddel. Ek weet dit. Ek doen dit steeds. Dit is my jouissance, my vuil klein plesier, en ek gaan dit nie vir jou wegsteek nie.

Maar hier beweer ek die presiese teenoorgestelde van wat jy dink ek beweer. Jy sê: die rewolusie word verraai op die oomblik dat sy slaag. Nee! Die rewolusie word verraai op die oomblik dat ons begin praat van verraad. Want "verraad" veronderstel dat daar 'n suiwer rewolusie was wat daarna besmet is. Daar was nie. Die ANC in 1994 was nie 'n suiwer ding wat later die meubels verkoop het nie. Die meubels was reeds in die kontrak. Ken jy die ou Oosblok-grap? 'n Man kom by die stasie en vra: "Is dit hier waar die trein na kommunisme vertrek?" "Ja," sê die beampte, "maar hy vertrek van die ander platform, en hy het al gister vertrek, en hy het nie gekom nie." Die punt van die grap is nie dat die trein nie gekom het nie. Die punt is dat die man nog steeds by die stasie staan. Jy staan by die stasie, Breyten. Met koffie.

En ja, die mooi siel. Ek gaan jou nie so noem nie, want dit sou te maklik wees en jy het dit self reeds gedoen, wat 'n baie slim manier is om die beskuldiging te ontsnap. Hegel se mooi siel is nie die man wat kla nie. Dit is die man wat kla en weier om te sien dat sy klag deel is van die orde waaroor hy kla. Die "verbitterde ou wit man van Parys" is 'n plek wat die nuwe Suid-Afrika vir jou gereserveer het. Dit is 'n stoel. Hulle het hom vir jou uitgetrek. En jy sit daarin, en dit maak hulle gemaklik, want solank die kritiek van Parys af kom, is dit nie kritiek nie, dit is nostalgie.

Wat my hande doen? Hulle tik. Dit is alles. Ek is nie 'n held nie, ek is 'n simptoom. Maar dit is ten minste 'n eerlike simptoom.

Met alle respek en 'n bietjie snot,
Slavoj Žižek

3. Breyten aan Žižek

Slavoj, eerlike simptoom,

Die stoel. Jy het my met die stoel gekry, en ek gaan nie maak asof dit nie seer is nie. Ja, hulle het hom vir my uitgetrek, en ja, ek het gaan sit, en ja, dit is gemaklik vir almal: die minister kan sê "die ou man in Parys" en die gehoor knik en niemand hoef te luister nie. Ek het dit geweet. Ek het daarom van Parys na Gorée toe gegaan, na die slawe-eiland, om ten minste van 'n ongemakliker stoel af te kla. Maar jy is reg dat 'n stoel 'n stoel bly, al staan hy op 'n eiland.

Nou my beurt. Jy sê die meubels was reeds in die kontrak, dat daar nooit 'n suiwer rewolusie was wat later besmet is nie. Dit is 'n mooi sin en ek het hom al by jou gelees, in drie boeke, met verskillende lande as voorbeeld. Maar hoor wat jy daarmee wegvee. Ek praat nie van suiwerheid nie. Ek praat van die kinders van 1976 wat in Soweto geskiet is, van Steve Biko op die vloer van 'n polisiesel, van Neil Aggett aan 'n tou. Hulle was nie in die kontrak nie. Hulle was die prys van die kontrak, en die mense wat die kontrak geteken het, het daardie prys nie betaal nie. Wanneer jy sê "daar was nooit 'n suiwer rewolusie nie" klink dit soos wysheid, maar wat dit doen is om die dooies in dieselfde sak as die dief te gooi. Dit is nie dialektiek nie, dit is 'n boekhouding wat die kolom van die dooies uitlaat omdat hulle nie meer kan kla nie.

Verraad is nie 'n teorie oor 'n suiwer begin nie. Verraad is 'n belofte wat aan spesifieke mense gemaak is, in spesifieke huise, en toe nie gehou is nie. Dit is 'n heel gewone, aardse ding. 'n Mens hoef nie Hegel te lees om dit te herken nie. 'n Mens moet net by die begrafnis gewees het.

En die stasie. Ja, ek staan by die stasie met koffie. Maar iemand moet by die stasie staan, Slavoj, anders breek hulle die stasie af en bou 'n winkelsentrum. Die gedig is die stasie. Dit is die plek waar die belofte nog opgeskryf staan, al het die trein nie gekom nie. Jy noem dit nostalgie. Ek noem dit geheue, en die verskil tussen die twee is of jy nog kwaad is.

Laat ek jou dan iets vra oor jou eie stasie. Jy het in 1990 vir president van Slowenië gestaan, vir die liberale demokrate. Jy het gehelp om daardie land in Europa in te sleep, met sy banke en sy winkelsentrums. Was dit ook in die kontrak? Of het jy ook by die stasie gestaan, en toe maar op die trein na Brussel geklim omdat dit die enigste een was wat gekom het?

Ek vra dit nie om jou te vang nie. Ek vra omdat ek dieselfde trein geneem het en nog nie weet of ek skuldig is nie.

Breyten
(op 'n stoel, op 'n eiland, nog kwaad)

4. Žižek aan Breyten

Breyten, kwaai man op die eiland,

Jy het my gevang, en ek gaan dit nie wegpraat nie, want dit sou presies die soort wegpraat wees waarvan jy my beskuldig. Die kolom van die dooies. Ja. Wanneer ek sê "die meubels was reeds in die kontrak", klink dit soos wysheid en dit funksioneer as anestesie. Dit is die geheim van my hele ambag: ek maak die sin so elegant dat niemand agterkom dat daar 'n lyk onder die tafel lê nie. Jy het onder die tafel gekyk. Goed. Ek erken dit.

Maar nou, en jy het dit verwag, beweer ek die presiese teenoorgestelde van wat jy dink daaruit volg. Jy sê verraad is 'n belofte aan spesifieke mense in spesifieke huise. Korrek. Maar wie het die belofte gemaak? Nie die ANC nie. Die dooies self. Biko op die vloer, Aggett aan die tou: hulle het nie 'n kontrak geteken nie, hulle het 'n eis gestel wat geen kontrak kan bevredig nie. Dit is Lacan se punt oor die begeerte: die eis is altyd vir iets anders as wat gegee kan word. Die verraad is dus nie 'n afwyking van die belofte nie. Die verraad is die enigste vorm waarin die belofte kan oorleef. Want as die belofte volkome nagekom was, sou die dooies opgehou het om te spook, en dan sou niemand meer by die stasie staan nie. Jou woede is die bewys dat hulle nog nie begrawe is nie. Wees dankbaar vir die dief. Hy hou die dooies wakker. Dit is 'n obsene gedagte, ek weet. Ek dink hom nogtans.

Ken jy die Stalin-grap oor die man wat gevra word om die aanklag teen homself te teken? Hy lees dit en sê: "Maar dit is alles waar. Waar moet ek teken?" Die punt is nie dat hy skuldig is nie. Die punt is dat skuld die laaste manier is waarop 'n mens nog aan die rewolusie kan behoort. Jy vra of jy skuldig is. Jy wil dit wees. Dit is jou stoel, nie die een op Gorée nie.

Nou Slowenië, en ek antwoord jou eerlik omdat jy eerlik gevra het. Ja, ek het in 1990 gestaan. Ja, ek het gehelp om die land Europa in te sleep. En ek het dit gedoen met my oë oop, en dit is die vreeslike deel. Ek het geweet die trein gaan na Brussel, na die banke, na die winkelsentrum wat presies lyk soos die een in Pretoria. Ek het opgeklim omdat die alternatief nie 'n ander trein was nie, maar Milošević se tenks. Dit was nie 'n keuse tussen die rewolusie en die verraad nie. Dit was 'n keuse tussen twee verraaie, en ek het die een gekies met minder lyke. Was dit in die kontrak? Alles is in die kontrak. Die vraag is net wie die kleinletters lees. Ek het hulle gelees. Ek het geteken. Ek slaap goed. Dit is dalk die enigste ding wat ek nooit sal kan verdedig nie.

En jou stasie teen die winkelsentrum: mooi. Maar Breyten, pasop. Hulle bou deesdae die winkelsentrum om die stasie. Hulle hou die ou gebou en sit 'n koffiewinkel in. Die gedig kan die stasie wees, ja. Maar hy moet dan ook weet wie die koffie verkoop.

Met 'n vuil neus en 'n skoon gewete, wat erger is,
Slavoj Žižek

5. Breyten aan Žižek

Slavoj, kleinletterleser,

Ek verkoop die koffie. Laat ons dit uit die weg kry. My boeke lê in daardie koffiewinkel in die ou stasie, langs joune, en die studente koop hulle saam met 'n cappuccino en voel vir 'n middag rewolusionêr. Ons is albei op die rak. Die verskil is dat jy dit met 'n skoon gewete doen en ek nie, en jy sê dit is erger vir jou. Ek glo jou. 'n Skoon gewete is die duurste meubelstuk in die huis.

Twee verraaie, en jy het die een met minder lyke gekies. Dit is die eerlikste ding wat 'n filosoof nog vir my gesê het, en ek gaan nie daarteen stry nie. Ons het in 1994 dieselfde gedoen. Die alternatief was nie die rewolusie nie, dit was 'n burgeroorlog met Buthelezi se impi's en die Weermag se generaals. Ek weet dit. Ek het net nooit geleer om goed te slaap nie.

Maar nou jou obsene gedagte, dat ek dankbaar moet wees vir die dief omdat hy die dooies wakker hou. Ek het dit drie keer gelees. Die eerste keer wou ek jou slaan. Die tweede keer het ek gedink: hy het 'n punt. Die derde keer het ek gesien wat verkeerd is, en dit is dit: jy gee die dief 'n funksie. Jy maak hom deel van die masjien wat geheue produseer. Maar die dooies het nie 'n dief nodig om wakker te bly nie. Hulle het 'n mond nodig. Dit is my werk, nie syne nie. As jy sê die verraad is die enigste vorm waarin die belofte kan oorleef, dan het jy die digter afgeskaf en die dief in sy plek aangestel. Dit is nie dialektiek nie, Slavoj, dit is 'n herstrukturering.

En ja, ek wil skuldig wees. Jy het reg. Maar hoor hoekom. In my land is skuld die laaste eiendom van die wit man. Hy het die grond verloor, of ten minste die reg om dit sonder skaamte te besit, en toe het hy die skuld opgetel en dit soos 'n plaas begin bewerk. Ek ken die ouens. Ek is een van hulle. Skuld is 'n manier om die middelpunt te bly, selfs as die skurk. So jy is reg dat dit my stoel is. Maar dit is nie 'n stoel wat ek gekies het nie; dit is die enigste een in die kamer wat nog my naam op het.

Nou wil ek iets anders vra, iets waarvoor jy nie 'n grap gereed het nie, hoop ek. Jy praat altyd van die universele. Jy verag die liberale wat van diversiteit praat en jy sê die enigste ware posisie is die universele, die een wat vir almal geld. Maar jy praat dit van Ljubljana af, van 'n Europese stasie met 'n Europese kleinlettertjie. Ek is nie universeel nie, en ek is ook nie divers nie. Ek is 'n baster. My taal is 'n bastertaal, my land het my as 'n baster uitgespoeg, en ek woon in 'n middelwêreld wat op geen kaart staan nie. Die baster het geen stasie nie. Hy het ook geen trein nie. Waar pas hy in jou universele? Of is hy net die simptoom wat jy nog nie 'n naam gegee het nie?

Breyten
(baster, koffieverkoper, wakker)

6. Žižek aan Breyten

Breyten, baster, wakker een,

"Herstrukturering." Jy het my met 'n bestuurswoord geslaan en dit is die wreedste ding wat 'n mens vir 'n Marxis kan doen. Ek het dit ook drie keer gelees. Die eerste keer het ek gelag. Die tweede keer het ek my neus gevryf, wat by my beteken dat ek dink. Die derde keer het ek gesien jy is reg, en dat ek dit nogtans nie heeltemal gaan terugtrek nie. Jy sê ek het die digter afgeskaf en die dief in sy plek aangestel. Nee. Ek het gesê die dief hou die dooies wakker. Jy sê die dooies het 'n mond nodig. Goed, maar die mond praat net omdat daar 'n dief is om teen te praat. Sonder die dief is jou gedig 'n grafskrif, en grafskrifte is die mees geslaagde vorm van vergeet: alles opgeskryf, niks meer nodig nie. Die dief en die digter is nie masjien en mond nie. Hulle is die twee vlerke van dieselfde walglike voël. Ek weet jy hou van voëls.

Jou skuld as plaas, dit is briljant, en dit is joune, ek gaan dit nie steel nie, al is ek 'n dief. Ek sê net dit: die stoel met jou naam op is nie die enigste een in die kamer nie. Dit is die enigste een wat jy kan sien, omdat jy op hom sit.

Nou die baster, en ek het geen grap gereed nie, jy het reg. Ek het probeer. Ek het aan een oor Tito gedink, maar dit sou 'n ontwyking wees en jy sou dit ruik.

Jy vra waar die baster inpas in my universele. Hier is my antwoord, en ek beweer die presiese teenoorgestelde van wat jy vermoed. Die baster pas nie in nie. Dit is presies hoekom hy die universele IS. Verstaan my reg. Die universele is nie die groot sambreel waaronder almal 'n plekkie kry, die Europese stasie met sy sitplekke vir alle nasionaliteite nie. Dit is die liberale weergawe, en ek verag dit saam met jou. Die ware universele, by Hegel, is altyd die uitsondering, die element wat in die geheel geen plek het nie en juis daardeur die geheel se leuen blootlê. Die proletariaat was nie universeel omdat almal werkers was nie. Dit was universeel omdat dit die deel was wat nie 'n deel was nie, die "part of no part". Jou baster is dit. Jou bastertaal is dit. Nie omdat almal basters is nie, maar omdat elke suiwer identiteit, Afrikaner, Zulu, Sloween, Europeër, sy suiwerheid slegs kan hou deur die baster uit te spoeg. Die baster is die vuil geheim van elke stasie. Hy het geen trein nie, jy sê. Presies. Hy is die rede hoekom die spoorlyn bestaan.

En ja, ek praat dit van Ljubljana af, van 'n land wat vir tweeduisend jaar niemand se land was nie, wat tussen Wene en Venesië en Belgrado deurgegee is soos 'n servet. Jy dink ek is die Europeër. Ek is die servet. Ons is dalk nader aan mekaar as wat die kaart wys.

Jou middelwêreld staan op geen kaart nie. Goed. Kaarte is vir mense wat hulle plek ken. Ons ken ons plek nie, en dit is die enigste eerlike posisie wat oorbly.

Met snot, en sonder grap, wat vir my 'n groot opoffering is,
Slavoj Žižek

7. Breyten aan Žižek

Slavoj, servet,

Ek het nie geweet 'n mens kan van 'n Sloween hou nie, maar hier is ons. Die servet en die baster, twee stukke lap wat niemand wou hê nie, wat oor die tafel van Europa en Afrika heen mekaar toewuif. Goed. Ek aanvaar die walglike voël met sy twee vlerke ook, al ruik hy na Hegel. Ek het slegter voëls in my gedigte gehad.

Maar nou moet ek versigtig wees, want jy het my net 'n groot geskenk gegee en ek vertrou geskenke van filosowe nie. Jy sê die baster is die universele, die deel wat nie 'n deel is nie, die vuil geheim van elke stasie. Dit is mooi, en dit is presies wat ek vrees. Want kyk wat jy gedoen het: jy het die baster 'n pos gegee. Hy is nou die "part of no part", hy het 'n funksie in die sisteem, hy lê die leuen bloot, hy is die rede vir die spoorlyn. Môre kry hy 'n uniform en 'n pensioen. Die hele punt van die baster, ou vriend, is dat hy nie 'n rede vir enigiets is nie. Hy is nie die geheim van die stasie nie. Hy loop net verby, met 'n sak vol tale wat nie by mekaar pas nie, en hy soek 'n plek om te slaap. Wanneer jy hom universeel maak, het jy hom weer op 'n stoel gesit. 'n Beter stoel as die een in Parys, ek gee toe. Maar 'n stoel.

Dit is my eintlike beswaar teen jou, en dit is nie 'n klein een nie: jy kan nie 'n ding laat staan sonder om dit 'n begrip te maak nie. Alles moet iets beteken. Die dief beteken geheue, die baster beteken universaliteit, my skuld beteken 'n stoel. Maar daar is dinge wat net is, Slavoj. Ek skilder. Ek sit voor 'n doek en die verf is nat en die lig kom van links en dit beteken niks nie. Dit is nie jouissance nie, dit is nie ideologie nie, dit is verf. Ek drink 'n glas wyn op Gorée en die see is grys en 'n vrou se skouer is warm onder my hand en geen van hierdie dinge lê 'n leuen bloot nie. Hulle is die dinge waarvoor die rewolusie veronderstel was om plek te maak, en hulle is ook die dinge wat ná die verraad oorbly.

Jy het al gesê jy haat die natuur, dat jy liewer in die bioskoop is, dat liefde 'n ramp is. Ek weet dit is half grap. Maar sê my die ander helfte. Is daar 'n plesier wat jy toelaat sonder om hom te ontleed? Of is die ontleding self jou enigste plesier, en is dit die rede hoekom jy nooit sal opstaan van jou stoel nie?

En dan die vraag wat ek eintlik hierheen gedra het: 'n jong digter in Soweto skryf vandag vir jou. Sy is kwaad, sy het geen werk nie, die kamerade ry in Duitse motors verby haar huis. Wat sê jy vir haar? Nie vir die gehoor nie. Vir haar.

Breyten
(met verf aan die hande, wat niks beteken nie)

8. Žižek aan Breyten

Breyten, man met verf aan die hande,

Die uniform en die pensioen. Ja. Jy het gesien wat ek doen, en ek gaan nie maak asof ek dit nie doen nie. Ek gee die baster 'n pos. Dit is my siekte: ek kan nie 'n ding sien sonder om hom in te skryf nie. Jy noem dit 'n stoel. Ek noem dit denke. Ons is dalk albei reg, en dit is die ergste uitkoms van 'n argument.

Maar hier is die ander helfte wat jy gevra het, en ek gee dit sonder grap, wat vir my nou die tweede keer is en begin soos 'n gewoonte voel. Jy sê daar is dinge wat net is: verf, die grys see, 'n warm skouer. En jy vra of ek 'n plesier het wat ek nie ontleed nie. Ek het. Ek gaan hom nie vir jou noem nie, want die oomblik dat ek hom noem, het ek hom ontleed, en jy sal sê: sien jy, hy kan nie. Dit is nie 'n truuk nie. Dit is die enigste manier om hom te hou. Maar ek sal jou dit sê: jy is verkeerd dat die ontleding my enigste plesier is. Die ontleding is my manier om NIE by die plesier uit te kom nie. Dit is 'n omweg wat ek loop omdat die direkte pad te gevaarlik is. Jy skilder en dit beteken niks. Ek is jaloers. Ek skryf en dit beteken altyd iets, en dit is 'n gevangenis met 'n baie goeie biblioteek.

En ek beweer nogtans die presiese teenoorgestelde van jou. Jy sê die verf en die skouer is die dinge waarvoor die rewolusie plek moes maak. Nee. Hulle is die dinge wat die rewolusie moes onderbreek. Die skouer is altyd daar, ook onder apartheid, ook onder Stalin. Die rewolusie is die oomblik wanneer jy jou hand van die skouer afhaal en opstaan. Daarna gaan jy sit en die skouer is weer warm. Die vraag is nie of die skouer iets beteken nie. Die vraag is hoekom jy opgestaan het, en of jy dit weer sou doen.

Nou jou digter in Soweto. Jy sê: nie vir die gehoor nie. Goed. Dan sê ek vir haar dit.

Moenie na my luister nie. Ek is 'n ou wit man in Ljubljana met 'n neus-tic en 'n boekkontrak. Moenie ook na Breyten luister nie, hy sit op 'n eiland. Ons is albei koffie op die rak. Maar ek sê vir jou een ding, en dit is die enigste ding wat ek regtig weet. Hulle gaan jou woede probeer koop. Nie met geld nie, jy het nie geld nie. Met 'n plek. Hulle gaan sê: skryf oor jou pyn, ons publiseer dit, ons gee jou 'n paneel op 'n fees, ons noem jou die stem van jou generasie. Dit is die Duitse motor wat vir jou aangebied word, net kleiner. Die dag wanneer jou woede 'n loopbaan word, is die dag wanneer sy ophou werk. Skryf dus nie oor jou woede nie. Skryf oor die kamerade se motors, met die registrasienommers. Skryf name. Woede is universeel en dit verkoop. Name is spesifiek en dit maak vyande. Maak vyande. Dit is die enigste bewys dat jy nog nie gekoop is nie.

En moenie Hegel lees nie. Nog nie. Lees hom wanneer jy vyftig is en moeg. Dan help hy.

Breyten, ek het vir haar gesê wat ek vir jou nie kan sê nie, omdat jy dit reeds weet en ek nie. Dit is dalk die naaste wat ek aan 'n geskenk kom.

Met snot, sonder grap, en met 'n hand wat vir een oomblik nie tik nie,
Slavoj Žižek

9. Breyten aan Žižek

Slavoj, jaloerse man met die goeie biblioteek,

Ek ken die ander gevangenis, die een sonder biblioteek. Hulle het my vir die eerste twee jaar niks laat lees nie behalwe die Bybel, en ek kan jou sê: 'n mens sou baie gee vir 'n slegte Hegel-vertaling in daardie sel. So moenie te jammer wees vir jouself nie. Jou tronk het 'n deur, en jy gaan elke aand daaruit na 'n vrou en 'n bord kos en 'n bioskoop. Maar ek het gehoor wat jy gesê het, oor die omweg, oor die plesier wat jy nie noem nie. Ek gaan dit ook nie noem nie. Ek gaan dit net laat staan, soos verf. Dis die eerste keer in agt briewe dat ons iets saam laat staan het, en ek dink dit tel.

Jy het my vraag beantwoord, die een waarmee ek begin het, en jy het dit gedoen sonder om dit te weet. Ek het gevra wat die digter doen na die rewolusie. Jy sê: die vraag is hoekom jy opgestaan het, en of jy dit weer sou doen. Dit is die antwoord. Die digter is die een wat die opstaan beskikbaar hou. Nie die woede nie, nie die stasie nie, nie die geheue nie: die opstaan self, die beweging van die hand af van die skouer. En ja, ek sou dit weer doen. Ek het dit al 'n paar keer weer gedoen, telkens dommer, telkens teen 'n nuwe koning, en die stoel het telkens kleiner geword. Dit is goed so. 'n Man wat nie meer opstaan nie, het nie 'n stoel nodig nie, hy het 'n kis nodig.

Jou brief aan die meisie in Soweto is die beste ding wat jy nog geskryf het, en jy het dit geskryf omdat ek jou verbied het om vir die gehoor te praat. Onthou dit. Maar hoor wat sy gaan ontdek, want ek het dit voor haar ontdek: skryf name, sê jy, maak vyande. Ek het name geskryf. Mandela, Mbeki, Zuma, met registrasienommers. En wat ek daarvoor gekry het, was die stoel in Parys. Die stoel is nie die beloning vir stilbly nie, Slavoj. Die stoel is die straf vir name. Hulle sit jou daarin sodat die name van ver af klink. Sê dus ook vir haar: hulle gaan vir jou 'n stoel gee, en jy moet daarop sit en aanhou name skryf, want 'n stoel is ook maar net 'n plek om van af te skree.

Ons stry bly staan, en ek is bly daaroor. Jy kan nie 'n ding laat staan sonder om dit te laat beteken nie. Ek kan nie 'n ding laat staan sonder om dit te sê nie. Twee siektes, twee ou wit mans, een walglike voël met twee vlerke. Hy vlieg nogal, as mens hom nie te mooi bekyk nie.

Ek stuur vir jou 'n klein skildery. Dit is 'n voël, of dalk 'n servet, ek is nie seker nie. Dit beteken niks. Hang dit op waar jy dit kan sien wanneer jy tik, en moenie daaroor skryf nie. Dit is my geskenk, en dit is die naaste wat ek aan 'n teorie kom.

Breyten
(opgestaan, gaan sit, sal weer opstaan)